Het door Ton Bruining ingeleide boekje bevat ondermeer de vijf lezingen van Kennis & Kunst. De complete inhoud:

- De ambivalentie van het kwaadaardige – Joep Schrijvers

- Omgaan met vergankelijkheid – Frits Schipper

- Vergankelijkheid en de nieuwe mens – Koen Tachelet

- Kijken naar goudvissen – René ten Bos

- Gevangen door verhalen – Kiki Verbeek

- Immorele kunst als het geweten van onze cultuur – Rob van Gerwen

- Uit de kunst – Joseph Kessels

- Schilderijententoonstelling – Chris Kuiper

- Briefwisseling – Ton Bruining en Marion Hoeffgen

De bundel “Kunst | mest voor organisaties” kan worden besteld door 22,50 euro (inclusief verzendkosten) over te maken op rekeningnummer 3720613, t.n.v. A.W.M. Bruining, Eindhoven, onder vermelding van de titel.

Rond het begin van de jaartelling werd de Romeinse cultuur leidend over zowel de ontwikkelde Grieken als over de relatieve barbaren (Kelten en Germanen). Hoe kwam dit? Omdat de Romeinen een daadkracht vertoonden die in die tijd ongeëvenaard was. Alles moest daar voor wijken, ook de eigen cultuur! Nu in de 20e c.q. 21e eeuw zien wij dat continentaal Europa – hetzij sluipend, hetzij evident – de huidige Angelsaksische ‘Leitkultur’ heeft omarmd. Niet omdat wij veroverd zijn, maar door de sexy en daadkrachtige uitstraling, plus de gebruikte lingua franca. Het continent heeft zich geconformeerd tot een kloon van de Angelsaksische wereldgemeenschap en dat zullen we weten ook!
In de wetenschappelijke en maatschappelijke wereld doen Talpa-achtige hitlijsten hun intrede en worden gezwollen tirades gehouden over het excellent zijn in deze uitdagende wereld vol mondialisering. Alles moet triple-A rating zijn, terwijl dat per definitie onmogelijk is. Vaak wordt met het badwater het kind weggegooid, omdat er geen tijd wordt gelaten voor reflectie. Reflectie is ouderwets en verlangzamend, zo zeggen onze politieke, culturele en zakelijke elites. En daar missen we de tijd voor! Om dan toch de zaak in het gareel te houden, bureaucratiseren wij er lustig op los. Het oude continentale trio (meester, gezel en leerling) is verdwenen en de mysterieuze manager heeft zijn intrede gedaan. De meest baarlijke nonsens, quasi religieus verpakt, wordt als wetenschappelijke theorieën over ons uitgestort. Het betreft hier vooral literatuur over management -, gedrags- en maatschappijwetenschappen. Deze is zeer prescriptief van aard en kent weinig twijfel. Dit staat in contrast met de Rijnlandtraditie waarin twijfel, verwondering, bedachtzaamheid en wijsheid de boventoon voeren in het wetenschappelijke discours. Wat te doen om deze culturele impasse te doorbreken?

Het is goed te weten dat moderniteit – als kind van de Verlichting – in het Wenen van na de 1e Wereldoorlog een grote impuls kreeg. De bekende ‘Wiener Kreis’ omvatte vele intellectuelen, geleerden en kunstenaars die later de wereld wezenlijk zouden beïnvloeden. Volgens Gero van Randow waarde in Wenen ‘Herr Warum’ rond. Deze heer kan men gevoeglijk het geesteskind van Immanuel Kant noemen.

Laat ik daarom maar beginnen met deze grote verlichtingsfilosoof. In zijn ogen is de Verlichting een uittocht van de mens uit zijn aan zichzelf te wijten onmondigheid. Deze is het onvermogen om zichzelf – zonder de leiding van iemand anders – van zijn eigen verstand te bedienen. Tegenover de heteronomie van buitenaf staat de autonomie van het zelfdenkende verstand. De Verlichting impliceert inherent, zelfstandig denken (sapere aude). Kant voegt er in een van zijn werken aan toe: geloven kan denken uitsluiten en denken geloven. Domheid is geen gebrek aan verstand, maar vooral een gebrek aan oordeelvermogen. Men komt het vooral tegen als mensen hun eigen ideeën voor werkelijkheid houden. (Berlinische Monatschrift 9/1784; Kritik der reinen Urteilskraft). Een belangrijke les voor ons Europeanen c.q. Rijnlanders is dus dat, evenmin als er een koninklijke weg naar de mathematische bewijsvoering is(oude parabel), er een marktconforme weg naar de moderne wetenschap is.
Wilhelm Röpke, ordo-liberaal econoom, sprak over universiteiten als colchozen van de wetenschap, die door massaliteit worden gevormd. De stap naar een quasi religieuze gemeenschap als bij voorbeeld de Chicago School for Economics is dan niet meer ver. Martinus Veldman – Nobelprijswinnaar Fysica 1999 – zegt in het Filosofie Magazine 3/2006: ‘Wat doen mensen bij gebrek aan bewijs? Zij benoemen een hogepriester en verklaren die voor onfeilbaar. Hij zegt wat waar is en niet waar.’ Hier zijn we weer terug bij Kant. Als vervolg op de Verlichting, zoals gezien door Kant, past het artikel van Heinrich August Winkler van 14.02.07 in ‘Die Zeit’ : Was heisst westliche Wertegemeinschaft?
West-Europa maakt deel uit van de totale westerse waardengemeenschap. Daarover zegt Winkler :
- Es gibt keine europäische, sondern nur westliche Werte.
- Die Verwestlichung des Westens war ein langwieriger Prozess.
- Die politische Kultur des Westens ist pluralistisch und muss deshalb eine Streitkultur sein.

Conclusie die uit het voorgaande kan worden getrokken, is:
Europa heeft een ist-cultuur, dwz. een cultuur, zoals die door Machiavelli is vertolkt in zijn boek ‘De Vorst ‘ : ‘Maar aangezien het mijn bedoeling is iets te schrijven dat nuttig is voor wie het begrijpt, vind ik het beter mij te houden aan de feitelijke werkelijkheid van de dingen dan aan de gefingeerde voorstelling ervan.’

Momenteel zit deze ist-cultuur gevangen tussen de soll-cultuur van de Anglo-Amerikanen en de soll-cultuur van de Islam. In termen van A.Rapoport met zijn boek ‘Fights, games and debates’ (University of Michigan Press, 1961) geeft dat de volgende afbakening:

- Europeanen zijn debaters; zij proberen te overtuigen met het in waarde laten van de opponent.
- Anglo-Amerikanen zijn gamers die – weliswaar met dezelfde Westerse spelregels – de andere partij onderliggend proberen te maken.
- Islamieten zijn fighters, met duidelijk andere spelregels (zij kennen geen Trias Politica) die met onze cultuur weigeren echt te debatteren. Elke basis ontbreekt, omdat onze westerse postulaten en paradigma’s tegenover Islamitische dogma’s staan.

Europeanen moeten daarom – om de ist-wereld tegemoet te kunnen treden – een goed gevoel voor zwakke signalen ontwikkelen. Overeenkomstig Carl von Klausewitz, in zijn boek ‘ Vom Kriege’, heeft iedere tijd zijn eigen oorlogen (eigen realiteit dus). De theorie moet zich daarom ontdoen van ieder schematisme, om steeds de theorie van de werkelijke strijd te zijn. Het weten moet kunnen worden. Het genie, de hoogste vertegenwoordiger van de praktijk, weet van het toeval gebruik te maken. Geniaal is daarom niet wie de theorie het best toepast, maar wie praktisch de theorie schept; dus wie de grootste kunstenaar is !
Indicaties, hoe onze Rijnlandse continentale cultuur eruit zou kunnen zien, ontleen ik aan de volgende auteurs: Max Weber, Ralf Dahrendorf, Wilhelm Röpke, Gräfin Marion Dönhoff. Op de achtergrond spelen diverse denkers een rol die ik tevens de revue zal laten passeren.
Ralf Dahrendorf twijfelde van het ene op het andere moment aan de haalbaarheid van het niet-utopische project van de moderne vooruitgang. Het Westen is te zeer in middelen gaan denken en heeft de doelen verwaarloosd. De radicalisering van het liberaliseringsproces blijkt op grenzen te stuiten. De zgn. open samenleving heeft haar natuurlijke limieten overschreden, waardoor haar voortbestaan wordt bedreigd. De nu overheersende en verzelfstandigde instrumentele rationaliteit moet weer ondergeschikt worden gemaakt aan een herstelde doel- en waardenrationaliteit. In feite trekt Dahrendorf twee grenzen:

- Ongelijkheid is met vrijheid onverenigbaar als zij de kansen  van mensen op deelname aan de politieke gemeenschap, aan de markt of aan de burgerlijke samenleving beperkt.
- Als rijkdom tot ongecontroleerde macht wordt, moet iets worden ondernomen om deze ontwikkeling te stoppen.

Ergo: sociale uitsluiting en gepersonaliseerde macht op grond van rijkdom zijn onacceptabel. Als wij echter vrijheid willen hebben, dan zijn bepaalde sociale en economische ongelijkheden een legitieme noodzakelijke prijs die de maatschappij daarvoor moet betalen. (Ontleend aan Cicero-Magazine für politische Kultur, mrt. 2006)
Dahrendorf maakt onderscheid tussen het Rijnlandse, Angelsaksische en Aziatische model in onderstaand schema:

Rijnlands model: Economische dynamiek (-),  Maatschappelijke cohesie (+), Politieke democratie (+)
Angelsaksisch model: Economisch dynamiek (+), Maatschappelijke cohesie (-), Politieke democratie (+)
Aziatisch model: Economische dynamiek(+), Maatschappelijke cohesie (+), Politieke democratie (-)

Dahrendorf ziet twee helden van de moderniteit: de burger als bourgeois en de burger als citoyen.
De eerste is de voortrekker van de economische groei. De tweede is de held van de vergroting van de staatsburgerlijke gelijkheidsrechten (participatie). Zij representeren het dubbele gezicht van de moderniteit.
Max Weber stelt: de moderne vooruitgang wordt gevormd door doelgerichte bureaucratische processen die vrijheid en creativiteit inperken. Sociale voorzieningen zorgen voor meer bestaanszekerheid maar tevens afhankelijkheid en nieuwe autoriteit. De moderne bureaucratie schept zijn eigen horigheid. Zij is een staalhard ‘Gehäuse der Hörigkeit’. De doelrationaliteit verschrompelt door teloorgang van de waardenrationaliteit tot een soort instrumentele rede. De onttovering is begonnen!

Het bureaucratisch kapitalisme zal bij toenemende hardheid steeds meer zwakke karakters scheppen. Hoe stringenter de bureaucratie, des te corrupter, opportunistischer en softer worden de verantwoordelijken. De bureaucratisch-kapitalistische ordening voert naar onmachtige, subjectivistische culturen die zich tevergeefs proberen te verzetten. Uiteindelijk vormen zij een surrogaat voor authentieke religieuze praktijken.

Ergo: de rationaliteit en soberheid die ten grondslag lagen aan het vroege kapitalisme zijn ontaard in een onttovering van de wereld, met andere woorden: alles is beheersbaar en berekenbaar. De waarden-rationaliteit gaat over boord en de doelrationaliteit wordt het Leitmotiv (ontleend aan ‘Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus’ – Beltz, 2. Auglage, 1996). Wilhelm Röpke verkondigt een Derde Weg tussen het marktfundamentalisme enerzijds en de overheid c.q. staatsbemoeienis anderzijds. Dit vraagt een omslag van ons denken, waarin hebzucht, primaat van de marktwerking, geld en juridisch procederen steeds belangrijker worden. Voor het voltooien van een echte derde weg is de beantwoording van vier vragen noodzakelijk:

- De ordeningsvraag. Een goed functionerend systeem van belonen en regelen is noodzakelijk. Hietoe behoort een gezond geldsysteem, een doordacht rechtssysteem en een behoorlijk aantal maatregelen en voorzieningen om de onvolkomenheid van het marktsysteem te compenseren.

- De sociale vraag. Algemene regels ter compensatie van de fouten van de marktwerking zijn onvoldoende. Speciaal de zorg voor de bestaanszekerheid van de echt zwakken verdient aandacht. De spanning tussen marktordening en sociale politiek mag niet leiden tot verstarring.

- De politieke vraag. Het probleem moet hier worden opgelost, opdat marktordening zodanig functioneert dat er geen politieke en/of economische machtsposities kunnen ontstaan.

- De morele vraag. Het is natuurlijk belangrijk dat er een geordend en juist economisch systeem aanwezig is. Het is minstens zo belangrijk, zich af te vragen of de mensen moreel en geestelijk in goede staat verkeren.

De Derde Weg betekent het bewoonbaar maken van de industriesteden, het centraal stellen van vakmanschap, overdracht van kennis en kunde, op welke plaats dan ook, en niet als laatste een zekere verankering met de omgeving waar wordt gewerkt.
Ergo: wij moeten ons in Europa verzetten tegen een maatschappij die wordt beheerst door de roes van de grote getallen, de kult van het kolossale, centralisering, over-organisatie, standaardisering en het pseudo-ideaal van nog groter en beter. We zullen terug moeten naar de menselijke maat, het spontane, het natuurlijke en de verscheidenheid (Die Lehre von der Wirtschaft, Eugen Rentsch Verlag, 1951).

Gräfin Marian Dönhof slaakt de hartekreet ‘Zivilisiert den Kapitalismus’. Dit is bedoeld om het kapitalisme een menselijk gezicht te geven. De totale secularisering die de mens van zijn metafysische bronnen afsnijdt en hem tot de belangen van de wereld beperkt, zoals: ontdekking, uitvinding, prestatie, productie en consumptie, kan op de lange duur de mens niet bevredigen.
Waar is het nieuwe kompas? Niet van bovenaf met verordeningen, maar vanuit de mens zelf, te beginnen in zijn eigen kring. (Ontleend aan ‘Zeitpunkte’ 95/1 – Was heisst heute liberal?)
Er zijn in het bovenstaande stuk – vanuit mijn optiek – belangrijke denkers de revue gepasseerd die zeer zinvolle ideeën hadden over de opbouw van de Europese maatschappij. Hierna wil ik nog enkele personen noemen die in dit kader ook een belangrijke rol hebben gespeeld.

Karl Popper. Na het ineenstorten van De Muur deed hij de aanbeveling de vrije markteconomie zonder restrictie door te voeren (dit is gebaseerd op zijn bekende boek ‘Die offene Gesellschaft und ihre Feinde’ – Tübingen 1957/1958) . Hij week hiermee af van Friedrich von Hayek, die wel van mening was dat een vast geloof in de vrije markt belangrijk is, maar dat deze tevens een ordening behoeft.
De wereld is niet maakbaar (Pamflet ‘De dodelijke aanmatiging’). De ere-redacteur van ‘Die Zeit’, Helmut Schmidt, is zeer kritisch over de huidige maatschappij. Hij vat dat samen in de volgende zin: ‘In delen van onze samenleving vallen de morele remmen weg. Het slechte geweten wordt gesusd door de zelfgenoegzaamheid over het eigen resultaat (‘Auf der Suche nach einer öffentlichen Moral’ – Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1999).

Russel Ackoff is het niet eens met de opvattingen van Popper. Hij vindt deze monomaan. Zijn standpunt is : ‘The problems we select for solution and the way we formulate them depend more on our philosophy and world-view than on our science and technology.‘(Re-designing the future – Wiley, 1974).

Een goede aanvulling op de ideeën van Ackoff geeft Igor Ansoff, die al eerder aan de orde kwam met zijn ideeën van ‘de zwakke signalen’ (hierboven besproken). Hij vindt dat een systeem (hetzij een land, onderneming of andere organisatie) continu moet bezig zijn met het waarnemen van zijn omgeving. Dat is voor Europa op dit moment, als een mega-systeem, ook belangrijk. En zijn receptuur is nog steeds van toepassing. Deze kan worden weergegeven in de volgende trefwoorden:

Self-awareness, Environmental awareness
Internal flexibility, External flexibility
Internal readiness, External action

Samuel Huntington was al begin jaren ’90 uitermate kritisch over de ontwikkelingen in de westerse samenleving. Eén zin is kenmerkend voor hem: ‘De essentie van de westerse beschaving is de Magna Carta , niet de Magna Mac. Het beeld van een opkomende universele westerse wereld is misleidend, arrogant, fout en gevaarlijk (The West and the World, Foreign Affairs, nov./dec. 1996).

Ongeveer in dezelfde tijd schrijven H. Martin en H. Schumann een zeer kritische beschouwing over het hype-begrip globalisering. Zij komen tot de conclusie : ‘Het niet te stuiten turbokapitalisme is bezig de grondslagen van zijn eigen bestaan te vernietigen. Het ondermijnt immers de handelingsbekwame staat en de democratische stabiliteit. De sociale substantie die voor integratie behoort te zorgen, wordt in hoog tempo verteerd.’ (Die Globalisierungsfalle – Der Angriff auf Demokratie und Wohlstand, Rowolt, 1995).

Tot slot de econoom R. Kuttner die stelt dat teveel Adam Smith efficiency de marges in bedrijven verkleint. Graaiende aandeelhouders proberen daarvan gebruik te maken, zodat er weinig overblijft voor een collectieve investering in technologische vooruitgang (Everything for sale – Knopf, 1996).

Conclusies
Deze wil ik toespitsen op vier thema’s, te weten: wetenschap, marktwerking en globalisering, maatschappij, onderneming.

1. Wetenschap. Hier moeten de elites een scherpe draai maken. Immers, wetenschap heeft waarheidsvinding als doel. Deze zoektocht is moeizaam en eist reflectie. In de Anglo-Amerikaanse gaming-mentaliteit wordt dit niet geaccepteerd. Ergo: men denkt de waarheid te kunnen kopen (voor geld is alles te koop!); tevens zoekt men hogepriesters die op dit proces als ‘peers’ toezien en die daarnaast zorgen voor ranglijsten, prioriteiten en leerstelligheid. Want er moet koste wat kost gewonnen worden. Op deze wijze schuift wetenschap geruisloos op naar religie. Axioma’s worden ingeruild voor dogma‘s. Samuel Brittan, economie-commentator in The Financial Times, zei op 15.08.2002 : ‘How economics came to rival religious faith’. Mijns inziens zal de wetenschappelijke elite zich in Europa met de haren uit het moeras moeten trekken. 

2. Marktwerking en globalisering. Er zijn momenteel nauwelijks begrippen met meer hype-inhoud dan deze twee woorden. De begrippen worden als iets nieuws gebracht, maar er is niets nieuws onder de zon.De Romeinen dreven al handel met de Chinezen, met het Midden-Oosten als draaischijf. Marktwerking – vaak verbonden met zogenaamde privatisering – is niets meer dan simpele transactievrijheid. Als wij in Europa die vrijheid loslaten op algemene nutsbedrijven, vliegen de bureaucratie en ontoegankelijkheid de pan uit. De Europese elites zien nog steeds niet in dat ongebreidelde marktwerking dehumanisering van de maatschappij tot gevolg heeft. Ook voor universiteiten en HBO’s is marktwerking catastrofaal, omdat wetenschap daarmee niets te maken heeft. Als we de marketing-trucjes daarop gaan toepassen, ontstaat er een soort showbusiness, met dito reclameslagzinnen en ranking, te vergelijken met een songfestival. Europa mag zich daarvoor niet lenen. Kant zou verbijsterd zijn. Hij stelt immers dat Europa zijn eigen verstand moet gebruiken.

3. Maatschappij. Deze heeft haar klassieke verankering verloren. De mens moet ‘on the road’zijn. Iedereen in het maatschappelijke proces heeft meerdere parallel-agenda’s, waardoor communicatie hectisch wordt, met uiteindelijk burn-out als laatste stadium. Rond deze vrij-zwevende individuen (uitspraak van Wilhelm Röpke) bewegen zich wolken van therapeuten, middelaars en ondersteuners, die de vormloze entiteit, die maatschappij heet, in het gareel proberen te krijgen. Zo te zien, zonder echt effect. Het post-modernisme van heden uit zich in de dans rond het gouden kalf (winst-verdriedubbelaar van Dexia) en de ‘anything goes’ – mentaliteit. We hebben als samenleving verleerd om met verrassingen om te gaan. De mensen hebben een groot gebrek aan weerbaarheid. Socialisten proberen dat, zoals Röpke zei, te compenseren met ‘Komfortabele Stallfütterung’. Ook dat biedt geen consistente oplossing.

4. De onderneming. In principe is deze aan dezelfde kracht onderhevig als de maatschappij waarin zij is ingebed. In de oude Europese traditie was een onderneming een doelgericht open systeem, waarin mensen de belangrijkste elementen zijn. In dat systeem bestonden ketens waarlangs kennis, kunde c.q. vakmanschap en creativiteit geschakeld werden. Het bekende trio meester, gezel en leerling was in velerlei vormen – zowel op de fabrieks- als kantoorvloer – zichtbaar. Dit alles is verdwenen. De onderneming onderwerpt zich aan de zogenaamde tucht van de markt en wordt gereduceerd tot een pakketje aandelen waarmee naar hartenlust kan worden gepokerd. Wij staan erbij en kijken ernaar !

Eindconclusie
Zolang Europa ambivalente elites heeft die Angelsaksisch doen en Rijnlands praten, is er geen oplossing mogelijk. Wij zijn namelijk zelf een onderdeel van het probleem. En toegegeven: zolang men jong, gezond en goed-opgeleid is, is er geen vuiltje aan de lucht.
Zeker geldt dat voor een groot deel van de elites. Die hebben zelfverwerkelijking tot aan het exces verdedigd, deugd, fatsoen, stijl belachelijk gemaakt en het post-modernisme zover doorgedreven, dat men uitkwam op ‘anything goes’. De rituele dans om het gouden kalf kon beginnen. De Japanse analist Takeshita beschrijft kernachtig in Het Financieele Dagblad van 10.10.2000 de beurzen van Londen en Wallstreet. Hij noemt die: ‘Een plastic wereld met zieke mensen, maar er wordt naar geluisterd, want het gaat over geld’.

Ziehier de problemen voor Europa en voor hen die het Rijnlandse gedachtengoed een goed hart toedragen. De oplossing ervan zal een totale ommezwaai van onze mentaliteit vereisen. Dat kan gebeuren via de weg van de geleidelijkheid, of door een catharsis die de maatschappelijke elites in een bepaalde richting zal dwingen.

____

Algemene bronnen
Huub Broekhuijse :
Ralf Dahrendorf over neoliberalisme, sociaalliberalisme en Sociaaldemocratie (Damon, 2007)
P.A. Moerman :
- Industriebeleid in relatie tot het poldermodel (Afscheidsrede 1999)
- De worsteling tussen moderniteit en vitaliteit
  (Artikel in Civis Mundi Jaarboek 2003)
- Angelsaksen versus Rijnlanders (Garant, 2005) als co-auteur

Een en ander heeft natuurlijk met glas te maken. Goudvissen zitten opgesloten in
glas. Dat moet te denken geven. We zijn hier in een gebouw met veel glas, en over
glas wil ik het dus met u hebben. Een beetje uit de losse pols, een beetje filosofisch.
Dat is niet raar voor een filosoof, want filosofen zijn altijd gefascineerd geweest door
glas. Hoe komt dat? Filosofen zijn, zoals u weet, niet geïnteresseerd in praktische
oplossingen, maar in de onoplosbare problemen die we kennen als paradoxen. Glas is
bij uitstek paradoxaal: het beschermt en is breekbaar tegelijk, het maakt doorzichtig
maar juist ook onzichtbaar, het isoleert maar laat tezelfdertijd door. Omdat filosofen
zich bij voorkeur vermeien in het doordenken van paradoxen, moet glas wel een
thema worden. Geen filosoof die niet heeft nagedacht over glas. Er zijn er zelfs die er
hun beroep van gemaakt hebben. Uiteindelijk valt er, als je alleen maar filosoof en
helemaal niets anders bent, geen droog brood aan de wijsbegeerte te verdienen. Je
zou je leven beter kunnen slijten als bijvoorbeeld een glazenslijper. Spinoza, de
grootste filosoof die dit land ooit heeft voortgebracht, heeft aan die glasslijperij zijn
glasheldere filosofie te danken.
Nu ben ik, dames en heren, een filosoof van aanzienlijk minder allooi en ook nog
eens één die ooit eens besloten heeft zich bezig te houden met onfilosofische zaken
als organisatie en management. Dat levert me bepaalde moeilijkheden op, want de
wereld van organisatie en management stond lange tijd onder het teken van een
element dat heel iets anders is dan glas. Dat element is ijzer. Bureaucratieën zijn door
niemand minder dan Weber, de grote Duitse socioloog, aangeduid als stahlharte
Gehäuser. Doordat de Engelsen, die doorgaans geen verstand hebben van andere
talen dan hun eigen taal, dit vertaalden met ‘iron cage’ is het beeld van de ijzeren
kooi populair geworden.
Toch is een bureaucratie volgens Weber iets anders dan een ijzeren kooi. In een
bureaucratie zijn mensen niet als vogeltjes die gevangen worden gehouden. De
bureaucratie doet meer dan mensen alleen maar gevangen zetten. Nogmaals, het gaat
om een huis zo hard als staal. Je woont in dat huis, misschien kun je inderdaad
zeggen dat je erin gevangen zit, maar als je het daarbij laat, vergeet je dat het ook
gaat om een huis dat je meesleept, een beetje zoals een slak zijn huisje meesleept.
Maar wat sleept de bureaucratische slak eigenlijk mee als hij een huis zo hard als
staal met zich meesleept? Hij sleept iets mee dat ook onderdeel van hemzelf is
geworden. Het beeld van de ijzeren kooi is fout, omdat het veronderstelt dat het
vogeltje een vreemde is in zijn kooi of, liever gezegd, dat het vogeltje eigenlijk
zonder zijn kooi zou kunnen. Het beeld van het ijzeren slakkenhuis laat zien dat de
bureaucratie met al haar ijzeren hardheid zowel het lichaam als de geest
binnendringt. De bureaucratie plaatst niet zozeer subjecten in een vervreemdende
omgeving – dat is het beeld van vogeltjes in een kooi – maar creëert een geheel
nieuw soort subject, een subject dat het eigenlijk wel best vindt dat het geworden is
wat het is, kortom, een staalharde slak die zich aanpast aan de geïnstitutionaliseerde
slakkengang om hem heen.
Laat ik mij minder poëtisch uitdrukken. Het ijzer van de bureaucratie is haar weerzin
tegen wonderen en wonderdoeners, haar voorkeur voor procedure en rationaliteit,
haar hang naar wetenschap en oplossing, en bovenal haar vertrouwen op het subject
van de neutrale functionaris. Die functionaris is accuraat, stipt, robuust, stoïcijns,
zakelijk, moreel neutraal en dus onpersoonlijk. Hij is dat nieuwe subject waar ik het
zojuist over had, dat wil zeggen, een deel van de ijzeren machine en hij kan dat
alleen maar worden omdat hij de mens in zichzelf, de mens die ergens achter de
functionarissenschijn moet schuil gaan, als het ware tussen haakjes weet te zetten: de
staalharde regels spelen altijd een belangrijkere rol bij zijn gedrag dan persoonlijke
overwegingen of voorkeuren. Simpel gezegd, de slak met zijn stalen huis is een soort
asceet en zo zag Weber hem ook. In het staalharde huis is geen plaats voor
levensgenieters.
Maar dat was allemaal ijzer. Steeds vaker hoort men fluisteren dat het maar eens
afgelopen moet zijn met het ijzeren tijdperk en de slakken die het voortbrengt. Het
onbehagen met de bureaucratie is te groot. Freudiaanse onlustgevoelens spoken rond
in het staalharde huis. Wie wil nou leven en sterven als een ijzerslak? Nee, het ijzeren
tijdperk is voorbij. Tegenwoordig leven we in het tijdperk van glas. Ook organisaties
moeten tegenwoordig van glas zijn. Ik zal zo uitleggen wat ik daarmee bedoel. Ik wil
nu eerst in het algemeen iets over glas zeggen. Want als ik beweer dat we net een
glazen tijdperk in zijn gegaan, dan wil dat niet zeggen dat glas een jonge technologie
is.

Integendeel zelfs, het is een veel oudere technologie dan menigeen denkt. In Egypte,
zo’n 1800 jaar voor Christus, werd vermoedelijk al glas gemaakt, ook al is de
toepassing niet helemaal duidelijk. Archeologen hebben in de restanten van de
bedolven stad Pompei glazen ramen gevonden. In de vroege middeleeuwen werd glas
ontdekt als middel om vloeistoffen in te bewaren en vrij snel werd het ook gebruikt
als decoratie in kerken of publieke gebouwen. Het zou echter nog tot de Renaissance
duren aleer glas de functionele rol kreeg die het nu heeft. Het gaat bij die rol primair
om transparantie en reflectie: je kijkt door glas en glas kaatst ook terug.
In het eerste geval heeft glas iets ‘unheimisch’, want je weet dat er van de andere
kant ook door glas gekeken wordt. Er is een nabijheid die evenwel door de
metastabiele stof, die glas is, nooit echte nabijheid kan worden: wie elkaar door glas
ziet, kan niet om koele objectivering heen. Dat is de essentie van alle utopische
glazendromen die de architectuur heeft gehad: er wordt een nabijheid gecreëerd die
op afstand blijft of een afstand die nabij lijkt. Denk in dit verband maar eens aan de
bioloog die door het diafragma van een microscoop kijkt: the object is so close and
yet so far.
De intellectuele invloed van opticiens als Zacharias Jansen, die in 1590 de
microscoop uitvond, of Johann Lippersheim, die 15 jaar later de telescoop uitvond, is
ongekend. Door glas werd de wereld in het groot en in het klein uitgebreid met tal
van nieuwe entiteiten: van Leeuwenhoeks bacteriën tot Galilei’s sterren en planeten.
Glas is een peephole waar je nieuwe werelden doorheen kunt zien.
In het tweede geval – het geval van de reflectie dus – is glas juist datgene waar je niet
doorheen kunt kijken en is glas wat terugkaatst: ze leidt niet tot een verdieping of
uitbreiding, maar tot een verdubbeling van de wereld. Door spiegeling krijgt glas zijn
controlerende functie.
Zoals de techniekfilosoof Lewis Mumford in zijn Technics and Civilization heeft
laten zien, heeft de mens door de spiegel voor zichzelf een gezicht voor zichzelf in
plaats van alleen maar voor anderen gekregen – en met dit gezicht kwam bijvoorbeeld
de terreur van de zelfcontrole. De moderne mens pulkt, fronst en trekt bekken voor
de spiegel en dat allemaal om zichzelf de maat te nemen. Geen ongewenste neushaar
blijft zitten, geen kromgebogen rimpel kan worden geaccepteerd, geen gat of puist
wordt niet dicht geplamuurd. Reflectie is verworden tot check en doublecheck. De
consequentie van dit alles is natuurlijk een volstrekt pathologische zelfobsessie: de
mens is door het glas niet meer in de wereld maar in en met zichzelf. Mumford
gelooft serieus dat glas het geluk van de mensen heeft aangetast.
Glas is, afgezien van al zijn onmiskenbare verdiensten, dus ook linke soep. Het heeft
bijgedragen aan objectivering en controle. We mogen niet vergeten dat dit twee
bureaucratische elementen zijn. Dat betekent dus dat de bureaucratie nooit uitsluitend
uit ijzer heeft bestaan. Ze heeft altijd ook met glas gekoketteerd. Juist daardoor kon
glas zo dominant worden in onze organisaties: ondanks de paradoxale aard ervan is
glas niet wezensvreemd aan die organisaties. Misschien zijn organisaties wel veel
paradoxaler dan je zo op het eerste gezicht in deze wereld van rechtlijnigheid en
efficiëntie zou willen toegeven. Het hoeft daarom geen verbazing te wekken dat met
name bedrijfs- of overheidsgebouwen onder de dictatuur van het glas zijn komen te
staan. De hele geschiedenis van de moderne architectuur getuigt daar van. Waar
gewerkt wordt, is glas een belangrijk medium. Zonder doorzichtigheid kan geen
functionaris zijn werk doen. Zonder glas is orde onmogelijk.
Het Panopticum waar Michel Foucault zo indringend over heeft geschreven is een
voorbeeld van een bureaucratische toepassing van het glasprincipe. Het is allemaal
bekend. Een rond gebouw staat om een toren. In die toren zitten uitkijkvensters. Daar
zitten toezichthouders. Zij kijken naar het ronde gebouw. Dat ronde gebouw bestaat
uit cellen. Die cellen hebben een raam voor en een raam achter. Het voorste raam
correspondeert met de ramen in de toren. Door de achterste ramen komt een licht dat
de silhouetten van de mensen in de cel volledig zichtbaar maakt voor de
toezichthouder in de toren. De duisternis van de kerker wordt vervangen door een
lichtregime. De truc is dat de celbewoners de toezichthouders soms wel en soms niet
kunnen zien. De toren is een onomstotelijke zekerheid voor de celbewoners, maar ze
kunnen nooit zeker weten dat ze bespied worden. Tegelijkertijd weten ze dat ze altijd
bespied kunnen worden. Macht wordt door het spel van glas met licht tot een
automatisme dat Foucault, maatschappijcriticus als hij was, symptomatisch vond
voor de hele westerse beschaving. Disciplinering noemde hij het en glas is een
uitstekend hulpmiddel daarbij. We mogen dat niet vergeten, ook al heeft glas, zoals
we straks zullen zien, meer dan alleen maar bureaucratische effecten.
Laat ik eerst nog wat meer zeggen over het materiaal zelf. Niemand heeft
waarschijnlijk zo diepzinnig over glas geschreven als Walter Benjamin, de Duits-
Joodse filosoof die bij het aanbreken van de tweede wereldoorlog zelfmoord pleegde.
“Glas”, schrijft hij, “is een hard en glad materiaal waarop niets zich vastzet. Ook een
koud en nuchter. De dingen uit glas hebben geen ‘aura’. Het glas is nu eenmaal de
vijand van het geheim. Het is ook de vijand van het bezit.” Scheerbart, Taut, Loos en
Le Corbusier – hun werk is ondenkbaar zonder de utopische idylle van de
transparantie.
Benjamins uitspraak laat zien dat glas een probleem is in onze samenleving. Glas
heeft geen aura, het is koel, het is afstandelijk. Het ondermijnt, zou ik daaraan toe
willen voegen, het traditionele kinesthetische vertrouwen van de mens in de
gecombineerde macht van de zintuigen en kent alleen nog maar een primaat toe aan
het oog: in een wereld waarin glas zowel wetenschap als organisatie fundeert en
overheerst, kan de mens alleen nog maar waardering opbrengen voor zijn oog en
raken reuk, gehoor, smaak en tast in een cognitief verdomhoekje – dat wil zeggen:
waar glas steeds meer en meer een mediale functie heeft, worden de andere zintuigen
verbannen naar een louter esthetisch domein. Het is mooi om lekker te eten en goede
muziek te luisteren, maar aan de progressie van onze glorieuze kennis kan zoiets
onmogelijk bijdragen. Die verheffende rol is alleen maar voor het oog weggelegd.
Sinds glas, zeggen filosofen dan, leven we allemaal onder een ‘oculair gecentreerd
regime’. In gewone mensentaal: het oog is de baas. Ziedaar de essentie van het
Panopticum.

Dat moeten ze ook in organisaties gedacht hebben: er is daar steeds minder ijzer en
steeds meer glas. Dat leidt niet zozeer tot een einde van de bureaucratie – glas blijft
een bepaald type bureaucratische allure hebben – maar veeleer tot een verandering
van de bureaucratie: ze wordt subtieler, ze kruipt meer onder de huid, ze verandert
mensen in plaats van dat ze hen alleen maar onderwerpt. De bekende
organisatiedeskundige Yannis Gabriel heeft die transformatie van de bureaucratie als
volgt omschreven: “In plaats van de beheersing die geassocieerd wordt met de
moderne bureaucratie, de regels en de regelgeving die de tralies van de ijzeren kooi
vormden, nemen hedendaagse organisaties hun toevlucht tot veel subtielere en toch
ook veel diepere vormen van beheersing, vormen die tegelijkertijd door- en
indringend zijn, die niet zozeer een persoon beperken maar veeleer deze persoon
bepalen.” Gabriel noemt daarbij onder meer de volgende elementen: culturele en
ideologische controle in de vorm van klantvriendelijkheidoffensieven,
kwaliteitsimpulsen en imagomaatregelen, structurele controle in de vorm van
doorlopende resultaatmetingen, benchmarking en structuurverplatting,
technologische controle in de vorm van elektronische of gecomputeriseerde
veiligheidsprotocollen en ten slotte spatiale controle in de vorm van open space
kantoren en dergelijke meer.
Wat heeft dit allemaal met glas te maken? In al deze maatregelen gaat in ieder geval
een obsessie schuil met transparantie: de doorzichtigheid van het Panopticum blijft
een paradigma voor de hedendaagse organisatie- of bedrijfskundige. Maar als dat zo
is, dan zijn er tegelijkertijd ook nieuwe en complexere vormen van onderwerping. De
leden van de organisatie zitten nog steeds in val, maar de val heeft een ander karakter
gekregen: ze zitten, stelt Gabriel, in een glazen kooi of, misschien beter nog, in een
glazen paleis. Overal zie je camera’s, die handel en wandel van medewerker en
bezoeker blootleggen. Mensen worden in toenemende mate op basis van beelden
beoordeeld, niet alleen door andere mensen in de organisatie, maar ook door mensen
buiten de organisatie. Hoe dat oordelen precies in zijn werk gaat, wat de
wetmatigheden ervan zijn, is overigens niet helemaal duidelijk. Sinds we van mening
zijn dat alles zo transparant mogelijk moet zijn, inclusief bijvoorbeeld de obscene
salarissen van topfunctionarissen, is de ambivalentie alleen maar toegenomen:
transparantie maakt lang niet altijd alles helder. Nu het volk weet wat de top verdient,
denkt het volk: hè bah, wat walgelijk – maar tal van andere mensen, die kennelijk
niet tot het volk behoren, denken iets heel anders: omdat ze zien wat bazen hebben,
willen ze het zelf ook. Je kunt door glas heenkijken en denken: ik hoef het glas maar
kapot te slaan en ik ben aan de andere kant. Soms kun je ook denken: verdomd, ik
kom nooit door dat glas heen. Vrouwen denken in organisaties vaak dat het glas
gewoon te hoog zit: ze kunnen het gewoon niet weg slaan. Zoiets duidt men dan aan
als het glazen plafond.
Waar het om gaat in de glazen kooi, dames en heren, is dat alles zichtbaar wordt,
maar toch ook blijft er veel verborgen. Helderheid en ambivalentie wervelen om
elkaar heen. Alles draait om openheid en doorzichtigheid, tegelijkertijd is de
dubbelzinnigheid nooit groter geweest. Ja, ja, de organisatie als een spektakelstuk
waar je doorheen kunt kijken, alsof de bazen inderdaad als goudvissen in een kom
zitten: het mooie wordt er supermooi (visie en charisma noemen ze dat) en het lelijke
wordt er superlelijk (inhaligheid en dwangneurose worden onder meer genoemd).
Dat is misschien wel het belangrijkste kenmerk van glas: wat achter glas zit, wordt,
of je het nu zichtbaarder wordt of niet, alleen daardoor al waanzinnig belangrijk, dat
wil zeggen, waanzinnig mooi of lelijk. Glas is altijd vergrootglas – daar hebben we,
wat de glazen huizen van organisaties betreft, echt geen Zacharias Jansen of Johann
Lippersheim voor nodig.
Dames en heren, mijn conclusie is dus van een kinderlijke eenvoud: Ik wil niet kijken
naar goudvissen … Waar we alles alleen maar uitvergoten, dreigt immers het gevaar
dat we niets meer zien. Dat is de kern, wist de situationist Guy Debord al, van alle
spektakel: hoe meer je zichtbaar maakt, hoe meer er verduisterd wordt. Er is geen
licht zonder duisternis en geen duisternis zonder ligt. Dat is overigens iets wat de
transparantieprofeten van het huidige kabinet met hun zelotenverering voor het
bedrijfsleven maar niet in de gaten willen hebben.
Om misverstanden, die altijd het gevolg zijn van kinderlijk eenvoudige conclusies, te
voorkomen: Ik wil geenszins beweren dat glas geen voordelen biedt. Je kunt er niet
alleen doorheen of in kijken – dat zijn functies die de relatie tussen waarnemer en
glas bepalen – maar glas is ook relatief immuun voor andere stoffen, dingen en
wezens. Nogmaals Benjamin: niets zet zich op glas vast. Je kunt dus bijna alles in
glas stoppen zonder dat het glas daaronder lijdt: van miltvuurbacterie tot een
excellente Bordeaux. Anders gezegd, glas heeft onafwendbare hygiënische
voordelen: het geeft toegang tot de wereld zonder dat die wereld de waarnemer hoeft
te besmetten.
Glas desinfecteert dus in zekere zin. Hoe vreemd dus dat glas toch ook alles met
extase en roes te maken heeft. Iedere drankorgel kan je dat vertellen. Misschien
hebben denkers als Benjamin en Mumford, twee tijdgenoten die vooral in het
duistere interbellum schreven, wat al te eenzijdig de dystopische elementen van glas
benadrukt. Wat is er immers mis met een glas wijn?
Wijn is, dat weten we allemaal, niet primair bedoeld om naar te kijken. Nu zult u
misschien zeggen dat dit voorbeeld niet over glas gaat, maar over wat er in het glas
zit en dat daarmee de koele, neutrale rol van het glas onaangetast blijft. Maar de ware
dronkaard weet beter: naarmate hij meer beneveld raakt, gaat hij dieper in het glas
kijken. Dat rare ding, dat hij in zijn handen houdt, ondergaat transformaties van een
ongekende omvang. De beroemde schilder Francis Bacon dronk wijn en nog meer
wijn, keek toen door het glas en zag dat het glas zelf veel minder koel en afstandelijk
is dan Benjamin kon bevroeden: wie drinkt, krijgt oog – en dit woord gebruik ik hier
bewust – voor de auratische effecten van glas. Het leverde bij Bacon onvergetelijke
portretten op van weggevaagde gezichten.
Maar Bacon was een kunstenaar en kunstenaars hebben over het algemeen goed
begrepen dat glas meer dan alleen maar een neutrale doorzichtigheidtechnologie is.
Men thematiseert steeds vaker de vier elementen – aarde, water, vuur en lucht – die
zo merkwaardig samenkomen in het glas: Suchan Konoshita, Jayant Naik, Masuda
Hiromi, Roxy Paine – er zijn er veel meer die van glas meer dan alleen maar een
zogenaamde postbureaucratische toestand maken.
Glas kan een peephole naar een andere wereld zijn die vol zit met vreemde
gebeurtenissen. Lewis Carrol, de bedenker van Alice in Wonderland en Through the
Looking Glass heeft dit laten zien: als Alice door de ‘peep’ heengaat, blijkt dat de
kamer waarin ze zit, ineens volop in beweging is. Bij Bacon en bij Carrol ontstijgt
glas zijn bureaucratische functie. Glas hoeft ons, onder het mom van grenzeloze
transparantie, niet te isoleren van gebeurtenissen, of te veroordelen tot een louter
registrerende rol op afstand. Glas heeft een intensiteit, een aura, een extase van
zichzelf.

Dank u wel.

René ten Bos

Stelt u voor. Een museum. Moderne kunst. Midden in de grote witte zaal staat slechts één schilderij. U loopt er naar toe en ziet twee figuren. Mansgroot. Van beide figuren zijn de hoofden uitgesneden. Het is duidelijk. Hier kunt u uw hoofd doorheen steken. De fotocamera die erbij hangt, is hierin ook ondubbelzinnig. U voelt zich hoogst ongemakkelijk, geprovoceerd, verontwaardigd en beledigd. De twee figuren zijn Hitler en een gevangene van Birkenau. Dader en slachtoffer in één beeld. En u mag zelf uw identificatie kiezen: Beul of Gehangene. Als u wilt, kunt u zich laten vereeuwigen.

Een zieke performance? Zeer zeker. Die tot heftige afwijzingen in de media zou leiden? Uiteraard. Tot aangifte vanwege aanzet tot haat? Ongetwijfeld. Laat ik u gerust stellen. In dit museum zult u dit schilderij niet vinden. Om tot zulke heftige emoties te komen moet u het vliegtuig nemen en naar New York gaan. Daar zult u kunst vinden die wél provoceert, die wél verwart, die wél tot heftige debatten leidt en zelfs tot picketlines en boycots. 

Daar zijn objecten, fotomontages, installaties te vinden, die de toeschouwer brengen naar de gevarenzone van zijn denken, zijn moraal en zijn verbeelding. De zône, die de rollen van deelnemer en toeschouwer vermengt, de heldere grenzen van goed en fout vervaagt en het luie en brave denken danig op de proef stelt. Hier vindt men de kunst die op ambivalente wijze het ambigue van macht, geweld en vernedering aan de orde stelt. 

Gelukkig, zou ik bijna willen verzuchten, eindelijk. Want als we ergens van vervreemd zijn geraakt dan is het wel van de ambivalentie van de macht, het geweld en het sadisme. We zijn in ons denken te ver verbraafd. Maar godzijdank wordt deze verbraving inmiddels op diverse maatschappelijke gebieden aan de orde gesteld en als kwaal serieus genomen. In Nederland was daar wel een politieke moord voor nodig. 

De verspreiding van het probleem 

De verbraving is wijd verspreid. We zien haar bijvoorbeeld terug in de kitscherigheid van vele moderne theorieën over management en organisatieveranderingen. Wat vroeger ‘naaien was, heet tegenwoordig ‘interveniëren’, en ‘slijmen’ moet men vooral ‘inspireren’ noemen. Managers, hun consultants en goeroes hebben een vocabulaire geconstrueerd waarmee zij de ambivalentie van hun doen en laten niet meer kunnen waarnemen. 

In verband hiermee wil ik ook een onderzoek noemen van Duyvendak, waarin hij het bloedeloze taalgebruik in beleidsnota’s aan de kaak stelt. Hij schaart zich daarmee in het koor van commentatoren die stellen dat politieke problemen van hun ongemakkelijke en schurende karakter zijn ontdaan door het gebruik van emotieloze en bloedeloze taal. Hierdoor horen gewone burgers niet meer het existentiële en het schrijnende van hun ervaringen, de ambivalentie van hun problemen. Zij nemen dan hun toevlucht tot De Volksmond. 

Ook in het grote sociale vraagstuk van deze tijd, de multiculturele samenleving, hebben we een vergelijkbaar verbravingsproces gezien. De linksliberale verbraafde intelligentsia bepaalde tot voor kort het vocabulaire waarmee problemen verwoord mochten worden en claimden het alleenrecht op het vermogen het juiste onderscheid tussen goed en fout te mogen maken. De komst van allochtonen moest vooral worden gezien als een voor de Nederlandse samenleving weldadige gebeurtenis. Dat de Volksmond hiermee niet uit de voeten kon, bleek wel uit de ambigue termen die zij ging gebruiken als ‘kutmarokkaantjes’, ‘geitenneukers’ en ‘Allahjugend’. Deze politieke correctheid is inmiddels tot stoppen gebracht door de Scheffers, Theo van Goghen en Fortuynen van onze tijd en als probleem onderkend. 

Zowel in de professionele disciplines, als tot voor kort in de politiek, werd en wordt teveel en te vaak ‘braaftaal’ gesproken. Braaftaal is het gedistantieerde taalgebruik om problemen van sociale aard te verwoorden vanuit het standpunt van morele superioriteit met neutraal technische termen waardoor elke ambivalentie van morele en politieke aard buiten de orde is geplaatst. Met die taal sluiten we onszelf op in een 55plus-recreatiebungalowpark, achter een slagboom, in de Achterhoek van ons denken, ver weg van het kwaadaardige. Hierdoor kunnen we onze alledaagse ervaring die ambivalent is en vol duisternis, moeilijk verwoorden en amper begrijpen. 

Waar is het gevaarlijk? 

Het moge duidelijk zijn dat ik een pleidooi houd om het gevaar weer op te zoeken. De vraag is dan waar deze te vinden is. Zo eenvoudig is dat niet. 

Seks en religie 

Velen neigen ertoe om terug te keren naar het voormalige gevaar, het provocerende en verontrustende van decennia terug: de seks en de religie. Zo was ik laatst in een standup comedian club, waar een paar Amerikanen ons provocerende grappen vertelden over Jezus aan het kruis, afgewisseld met moppen over seks. Waarschijnlijk prikkelend voor een gemiddelde Amerikaan maar voor een gemiddelde Nederlander saai en slaapverwekkend. Dames en heren, seks is niet gevarenzone. Beeldjes van een neukende kunstenaar met zijn vrouw, beeldjes van Jeff Koons, zijn niet gevaarlijk, hooguit grappig. Ook in het christendom treft u de gevarenzone niet meer aan. Daar is weinig te provoceren, taboes te doorbreken, ambivalentie te vinden. Of hetzelfde geldt voor de Islam, daarvan ben ik niet zeker. Wie het christendom een achterlijke godsdienst noemt, zal weinig beroering oproepen, wie een negatieve inhoudelijke evaluatie van de Islam geeft, zal het zwaarder te verduren krijgen. 

Pretparkisme 

Anderen menen dat de gevarenzone te vinden is in de opwinding van de grote stad. Zij zoeken de spanningen op die geen of nauwelijks risico’s met zich meebrengen. Deze mensen verwarren de gevarenzone met een pretpark. 

U kent ze wel, die liefhebbers van loopings, de bungeejumps, en de wildwater rivieren. De tienduizenden mannen en jongens die zich virtueel bevredigen met gewelddadige games. U kent ze wel: al die mannen en vrouwen die in kittige laarsjes en met een leren petje op hun kop, elkaar op de vele trashparties gezellig afzwepen, liefdevol vernederen en cocreërend onderschijten om vervolgens in een sfeervolle relaxruimte een kopje kruidenthee te drinken. Kitsch dames en heren. Dit is kitsch. 

Ook de organisatiekunde kent haar trashparties, haar pseudo-uitdagingen, haar kitsch. En die liggen vooral op het gebied van ondernemerschap. De laatste jaren hebben vele medewerkers het dogma van het eigen ondernemerschap omarmd en omhelst. Het hele vocabulaire van ‘mission statements’, van ‘elevatorspeeches’, van ‘resultaatsverantwoordelijkheid’ werd doorgeakkerd. Hoe kitscherig dat was, blijkt nu wel, nu de economie terugloopt en deze mensen zich meer dan ooit als een calculerende werknemer opstellen om zichzelf zo goed mogelijk een ‘shelter’ te verschaffen. Van het ware ondernemerschap, namelijk dat je iets doet voor eigen rekening en risico is weinig over. Hier vinden we de pseudo-gevarenzone van de aardappel-anders leefcultuur. 

De gevarenzone 

In New York is wat anders aan de hand. In het Jewish Museum vinden we wèl de echte gevarenzone, die zonder moed niet te betreden is. Daar is de vermenging van dader en slachtoffer, de identificatie met het kwaadaardige, de verontrusting van het ambivalente wel opgezocht. Ik heb het over de tentoonstelling Mirroring Evil. Hierin exposeren dertien jonge kunstenaars met werken waarin zij het nazidom en de Holocaust opnieuw verbeelden. Het schokkende is dat zij afstand nemen van een ondubbelzinnig slachtofferschap. Zij onderzoeken in hun werk op welke wijze en in welke mate het slachtofferschap van de naziterreur nog steeds hun denken onbewust en bewust beïnvloedt en wat daar de grenzen van zijn. Ze zoeken willens en wetens de ambivalentie van het kwaad op door de toeschouwer te identificeren met de daders. 

De Poolse kunstenaar Libera heeft legodozen gemaakt waarmee je een concentratiekamp kunt maken. Je kunt de onschuldige bouwsteentjes volgens plan gebruiken om je eigen vernietigingskamp te bouwen. Alleen wanneer je je identificeert met de rol van dader, kun je de bedoeling realiseren. Je wordt je bewust van het gevaarlijke van deze identificatie, van de duistere kanten bij anderen en bij jezelf. Een ander kunstwerk is een fotomontage, waarbij de kunstenaar Alan Schechner een portret van zichzelf met een blikje Diet Coke heeft gemonteerd in een foto van uitgemergelde, joodse gevangenen in een barak van Buchenwald. Een foto, die mij twee gevoelens opriep. De eerste voelt u nu waarschijnlijk ook: verontwaardiging. Hoe haal je het in je hoofd om met zulke terreur te spotten en de slachtoffers voor de tweede keer te onteren. De tweede emotie was fascinatie. Stel dat deze kunstenaar te goeder trouw is en geen openlijke of heimelijke intentie heeft om wie dan ook te oneerbiedigen, dat deze kunstenaar ‘bottom line’ aan de goede kant staat, wat zegt zo’n foto ons? Volgens mij niets anders dan dat de grens tussen eerbiediging en oneerbiediging, tussen dader en slachtoffer, tussen goed en fout, opnieuw bepaald moet worden. En dat is ook wat volgens de organisator Kleebatt, de achtergrond van deze tentoonstelling is. 

In Nederland kennen we de schilder Ophuis. Ook hij aarzelt niet om ons met zijn schilderijen in de gevarenzone te trekken. Titels van zijn werken als ‘Miskraam’, Birkenau, getuigen daar van. In een van zijn werken beeldt hij in een barak van een concentratiekamp een mannelijke gevangene af die een vrouwelijke gevangene verkracht. Dit beeld vond ik schokkend. De reden is weer dezelfde. Ook hier wordt het kwaadaardige ambivalent gemaakt. In ons denken zijn deze gevangenen uitsluitend slachtoffer van gewelddadige en totalitaire terreur, in het schilderij worden zij tegelijkertijd weer tot dader gemaakt. Het is alsof Ophuis ons onverbloemd wil zeggen dat de grens tussen goed en kwaad niet zo helder is als we denken, dat de combinatie slachtoffer/heilige niet vanzelfsprekend is. 

Het gevaar van verbraving 

U merkt, dat mijn gesproken essay geen lichtvoetig verhaal over de relatie van kennis en kunst wordt. Integendeel ik zoek de zwarte kant op. De reden is dat naar mijn stellige overtuiging het trauma van Auschwitz nog steeds diep in ons denken en in onze moraal verankerd ligt. Laat ik hierover geen misverstanden ontstaan: ik vind dat terecht. Onder het asfalt ligt niet het strand zoals mijn oudere broers in de jaren zestig dachten maar de knoken van een bloedige Europa. Onze samenleving is gebouwd op de fundamenten van terreur. Voor ons denken zijn niet de wenkende perspectieven van een ideale mensheid baken en teken, maar nog steeds de verschrikkingen van 60 jaar geleden. Wat ik echter niet terecht vind is dat de verbeelding van het verleden verstart en iconiseert. De verbraving in de managementtheorie, de verstikkende correctheid in de politiek die sinds kort is afgeschaft, de eufemismen in de beleidstaal, het moreel schematische denken van linksliberaal Nederland, de permanente verwijzing in de debatten naar het nazisme, zijn van deze verstarring de uitingen. Willen we echter meer begrijpen van de duistere kanten van onze ziel, de gevaren van het fanatisme, de dehumanisering in bedrijven, de drenzende angst in de cultuur, dan ontkomen we niet aan verontrustende doorkijkjes op onze werkelijkheid, zoals de dertien kunstenaars in New York die hebben gemaakt en zoals de Nederlandse schilder Ophuis die in zijn werk heeft ontwikkeld. 

Het procédé 

Hoe doen die kunstenaars dat eigenlijk? Hoe doen de denkers het? Wat is het procédé waarmee zij de ambivalentie opnieuw aan de orde stellen. Zover ik kan overzien, kenmerkt het procédé zich door het combineren van ver van elkaar verwijderde registers, metaforen, vocabulaires en beelden. Zo mengt de filosoof Loek Schönbeck in zijn boek Een oneerbiedige wijsbegeerte van het management klassiek filosofisch terminologie met woorden uit de volksmond. Hij spreekt over de manager als lummel, als pummel en als hufter. Met dit procédé verkrijgt de lezer een doorkijkje op organisaties die hij niet gekregen zou hebben met de brave taal van managementtheorieën. Hetzelfde horen we terug in de essays van Jaap Peters waarin hij moderne bedrijven met de varkenssector vergelijkt en spreekt over de intensieve menshouderij spreekt. We zien hetzelfde procédé terug bij de Legodozen. De commerciële beeldtaal van een advertentie en de beeldtaal van de verschrikkingen van de nazi’s worden gecombineerd. Deze mensen mengen braafheid met kwaadaardigheid, waardoor we niet goed meer weten wat we moeten vinden. Dit combinatieprocédé roept de ambivalentie op. 

Het proces van ontbraven is niet zonder gevaar. Je kunt niet zonder meer het kwaadaardige tegemoet treden. Zelfs Dante had een gids nodig, toen hij afdaalde in de hellen van de onderwereld. We hebben een schild van bescherming nodig. De filosoof Nietzsche zag dit schild in heldere concepten en in gedistantieerde reflectie. Hij noemde dat in zijn boek over de geboorte van de tragedie het Apollinische aspect van de cultuur. U begrijpt dat mij dit aanspreekt. De roes van geweld, de wellust van fanatisme, het genot van vernedering en de geilheid van morele arrogantie is verrukkelijk en overweldigend. En daarom zo gevaarlijk. Maar godzijdank kan de roes en wellust op gezette momenten onderbroken worden door ontnuchterende analyses. En dat moet ook op straffe van gek en gewelddadig worden. Toch is ook deze analytische benadering mij niet veilig genoeg. Soms moet het kwaadaardige en gewelddadige voor ons denken verder onschadelijk gemaakt, zodat we er met enige afstand naar kunnen kijken. Het beste wapen is traditiegetrouw de ironie, de zelfspot en de humor, ook al is hij zwartgallig. Mijn pleidooi voor de terugkeer van het ambivalente houdt ook een pleidooi in voor de humor die overdrijft en grotesk maakt en daardoor neutraliseert. 

Dit gebruik van de veiligheidsmaatregelen maakt ook het verschil uit tussen een sensationele trivialisering van het kwaadaardige en een integere authentieke verbeelding ervan. Want de kunstenaar, de denker, de professional die het kwaadaardige verbeeldt, zal altijd de verdenking op zich laden, dat hij zich door sensationele en banale motieven laat leiden. Maar wie duidelijk maakt, dat hij in zijn werk afstand neemt van de duistere kanten door het hanteren van vervreemdingstechnieken, kan aantonen dat hij zich bewust is van de vele dimensies die aan het kwaadaardige kleven. Zo’n persoon shockeert wel maar trivialiseert en ontheiligt uiteindelijk niet. 

Tot slot 

Tot slot. De relatie kennis en kunst in de wereld van organisatieadviseurs en opleiders wordt meestal gezocht in het creatieve. Kunstenaars zouden creatief zijn en over technieken beschikken die managers en adviseurs ter harte zouden moeten gaan. De ontmoeting van kennis, organisatie en kunst ligt dan vaak op het gebied van het vernieuwende, het verbeeldende, het innoverende. U begrijpt uit mijn verhaal, dat ik een hele andere relatie heb gelegd tussen de kunstenaar, de opleider en de manager. Het gaat erom, dat we opnieuw met elkaar de gevarenzone betreden, dat we de ambivalentie van het gewelddadige, het manipulerende, het sadistische en het destructieve weer op het spoor komen. Alleen dan zullen we beseffen dat we vergeten zijn dat we niet alleen mensen vol goede bedoelingen zijn, maar ook wezens vol broeierige, duistere en gewelddadige driften.