Op 10 juni organiseren we een WerkPlaats voor en met mensen die graag een bijdrage willen leveren aan het verder invullen van het Rijnlands Organiseren in het Onderwijs. Wij denken dat jij zo iemand bent en willen je daarom vragen mee te doen. Het VanPlan is met elkaar invulling te geven aan een veranderstrategie waarmee we de huidige onderwijsvraagstukken nu eens daadwerkelijk kunnen laten kantelen. Met elkaar bouwen we een Rijnlands Frame (wat waarschijnlijk flexibeler wordt dan het woord doet vermoeden) de eerste versie van een productie waarin we onze kennis en ideeën vastleggen en wat we verder de onderwijswereld in kunnen verspreiden. Een nieuwe Bron die zorgt voor vruchtbare grond.

Wat kun je verwachten?

Wie zijn erbij?
Zij die een bijdrage willen leveren aan de verdere invulling van Rijnlands Organiseren in het Onderwijs. Die werken vanuit liefde voor mensen en hart voor de zaak. Kleinschalig binnen grootschalig. Voor hen die het niet gaat om groter beter en efficienter maar om mooier en waarachtiger. Mensen die er toe doen in de onderwijswereld.

Co-creating a New World of Organizations & Communities

(www.odworldsummit.org)

Een algemeen gevoel ontstaat dat er iets groots aan het ontstaan is. We weten het allemaal. We voelen het allemaal. We hebben ervaren dat we onze levens op deze planeet niet zondermeer kunnen blijven leven zoals we gedaan hebben. Individueel en collectief zal het anders moeten. Miljoenen mensen zijn inmiddels actief. Duizenden initiatieven worden dagelijks gestart. Een doorbraak is er echter nog niet. Daarvoor dienen we de krachten te bundelen!

De internationale gemeenschap van organisatie-, gemeenschap- en systeemontwikkelaars spelen lokaal en internationaal een belangrijke rol in het proces van de omslag.  Als onderwerp en facilitator van veranderingen, leren en ontwikkeling, kunnen deze mensen een verschil maken.

In het prachtige Boedapest biedt de ODWS conferentie masterclasses met medewerking van  de bedenkers van concepten als The World Café, SoL Gloval Network, Psychodrama, Future Search, AmericaSpeaks, Gestalt en Appreciative Inquiry. Daarnaast workshops met directe verbinding met de lokale gemeenschap van Boedapest en Sociale Impact Projects in centraal Oost-Europa.

Wij nodigen de hele gemeenschap van Vanwoodman uit om met ons deel te nemen aan deze speciale conferentie. Als wij met velen aanwezig zijn kunnen wij ook daadwerkelijk een verschil maken. De kennis en ervaring in het Vanwoodman netwerk is waardevol voor een grotere ruimte. Doe jezelf daarom een plezier en surf naar: www.odworldsummit.org

Wie gaan er mee? Aanmelden kan nu!

Van Amerikaanse zijde is Europeanen de afgelopen tijd vaak verweten verkeerd te reageren op de financiële crisis. Eerst alle energie stoppen in het blussen van de brand, dan is er daarna wel tijd om na te denken over beter toezicht en andere correcties op het economisch bestel. Maar als het aan de Belgische christendemocraat Yves Leterme ligt, oud-premier maar nog lang niet klaar met de politiek, wordt er nog veel systematischer nagedacht over pro’s en contra’s van verschillende economische systemen. ,,De samenleving heeft daar bijzondere nood aan.”

Leterme was een van de hoofdsprekers op het ‘Rijnlandcongres’, donderdag en vrijdag op landgoed Mariënwaert in Beesd. Het gaat erom, zei Leterme, mensen ,,op duurzame wijze uitzicht te bieden op welvaart en welzijn”. Met heel veel cijfers liet hij zien waarom het Angelsaksische economische model daar minder geschikt voor is dan het Rijnlandse model, de manier waarop landen als Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en de Beneluxlanden hun economie hebben georganiseerd – ook wel aangeduid als de socialemarkteconomie. Jarenlang is geroepen dat het Rijnlandse model verouderd is. Maar de financiële crisis heeft laten zien dat dit voorbarig was.

Er is al veel gesproken over de verschillen tussen het Rijnlandmodel en het Angelsaksische model (zie bijvoorbeeld hier en hier). Leterme, die binnenkort een boek over dit thema publiceert en al eerder gepassioneerd over dit thema heeft gesproken, ging er uitgebreid op in. Angelsaksisch staat dan voor het recht van de sterkste, nadruk op individuele waarden, sterke schommelingen, kortetermijndenken, terwijl Rijnlands staat voor gedeelde verantwoordelijkheid, sociale samenhang, continuïteit en betrouwbaarheid, langetermijndenken. In het Angelsaksische model is er zo weinig mogelijk overheid, in het Rijnlandmodel schept de overheid randvoorwaarden voor het particuliere ondernemen en is zij actief op gebieden als sociale zekerheid, onderwijs en zorg.

De standaard kritiek op het Rijnlandmodel, zei Leterme, is dat het duur is, dat alles erg traag gaat, en dat het een rem legt op vitaliteit. Maar ,,het Rijnlandmodel creëert meer welvaart voor meer mensen op duurzame wijze”.

En toen kwamen de cijfers, over de periode 1991-2007, Angelsaksisch tegenover Rijnland.
- Stijging van het bruto binnenlands product per inwoner: vrijwel even groot
- Inflatie: in Rijnlandzone minder grillig verloop en lager
- werkloosheid: beter in Angelsaksische systeem, vijf procent tegen acht procent. Maar: in VS worden gevangenen niet meegeteld, bovendien zitten daar erg veel mensen in leger.
- aantal werkenden: ook beter in Angelsaksische systeem.
- inkomensongelijkheid: veel groter in het Angelsaksische systeem

De conclusie van Leterme: ,,Het is niet zo dat er een groot contrast is in de economische prestaties van de twee systemen. Het Rijnlandse model is economisch gezien vrijwel even sterk, biedt veel meer stabiliteit, maar krijgt wel een gele kaart als het gaat om de werkgelegenheidsgraad” – er zijn simpelwel te weinig mensen aan het werk.

Op de Lezingenavond luisterden 100 deelnemers naar de inspirerende lezingen van Michel Albert en Yves Leterme tijdens een uniek Slow Food diner.  dat als fusie tussen de producten van Het Nieuwe Gilde en de landgoedproducten van Heerlijkheid Marienwaerdt was bereid.

Kijk voor videoverslagen, foto’s en ondersteunende theorie op: http://hetrijnlandboekje20.ning.com/ Meldt u aan als lid en zie hoe het congres wordt vervolgd.

Tevens heeft Sjaak Evers een verslag geplaats op: www.rijnland-weblog.nl

Zorg dat u erbij bent!

Advies vragen aan een ouder persoon zijn we in onze werkelijkheid gewend. Vanaf onze geboorte krijgen we gevraagd en ongevraagd advies van ouders, leerkrachten, leidinggevenden die veelal ouder zijn. De wijze raad is meestal gebaseerd op kennis, bewezen werking en levenservaring. In het Rijnlands denken en organiseren speelt meester gezel leren een belangrijke rol. Het overdragen en uitwisselen van elkaars vakmanschap. De gezel leert van de meester. En ook omgekeerd. Sommige bedrijfsopleidingen en inwerkprogramma’s hebben die gedachte in zich. En ook het onderwijs zoekt naar deze vormen. In werkelijkheid is het niet altijd zo dat de Meesters nu echt oprecht van hun jonge gezellen (willen) leren. We zoeken ons leren vooral bij oudere, ervaren, door de wol geverfde leermeesters. Met bewezen kennis, wel of niet uitgedragen door titels, voor en of achter de naam. In de wetenschap is het dan ook nog van belang dat je een groot aantal (liefst in het Engels geschreven) publicaties op je naam hebt staan. Nee, geen weblogs, die tellen niet………

Het artikel bracht me aan het denken en twijfelen (heel Rijnlands volgens Piet Moerman…) Hoeveel jongere leermeesters heb ik zelf eigenlijk (gehad)? Ook de schrijver betwijfelde of hij iets van jongere mensen kon maar vooral wilde leren. Zijn opvatting werd aan het wankelen gebracht door de uitspraak dat jongeren meer in het HIER en NU leven en daardoor veel beter ontwikkelingsgericht kunnen denken en adviseren richting de toekomst. Hij beschrijft de ontmoeting met Jochem die hem verbaast, niet alleen door de manier waarop hij hem nieuwe inzichten verschaft, maar ook door de manier waarop hij in het leven staat. Hij reist, studeert en werkt tegelijk en doet dit ook niet bepaald op gemiddeld niveau. Een waarachtig leer- ( of levens)meester.

In het onderwijs kom ik steeds meer voorbeelden tegen waarin oprecht wederkerig leren uitkomst zou bieden. En ook in veel bedrijven zou ik het inwerk- en opleidingsprogramma wel eens onder de loep willen nemen. Waar maak je optimaal gebruik van de nieuwe garde in je bedrijf en grijp je de kans aan om onderstroom tot nieuwe bovenstroom te maken? Want dat is ook Rijnlands: ruimte geven, buiten kaders blijven, het anders willen doen.

Dit betekent dat we workshop Rijnlandse LeerMeesters vullen met leermeesters van de oude en nieuwe garde. Onze lijst werd dus langer. De nieuwe garde werkt schijnbaar met open geest en open agenda’s. Want iedereen kon op korte termijn besluiten er bij te zijn. En dat is bepaald niet omdat ze niet drukbezet zijn. Blijkbaar werkt er iets anders mee, dat hun keuzes maakt.
De oude garde LeerMeesters zijn overigens ook niet bepaald de minste. Ook hier mensen die hun sporen in het onderwijs verdienen en die recht doen aan Rijnlands leren en organiseren.

Uw LeerMeesters zijn:

Chiel Vaessen
Zoon van een dominee, bobo coach en bestuurder van Great Place to Live. Zijn intentie aandacht, vragen stellen, idealen, moreel, zingeving, plezier, holistisch, wat woorden dus. Toen ik Chiel vroeg of hij iets nodig had of mee wilde nemen voor het congres antwoordde hij: “Mijn hoofd en een glas water lijkt me voldoende”.
Len Hulsbos
Soms onderweg, altijd op reis. Beginnend ondernemer, links- of rechtsom, er is altijd wel een weg. Volgt vooral zijn gevoel.

Michiel Wijgmans
Net afgestudeerd, specialist nieuwe netwerkorganisatie, partner van Lable. Michiel praat graag over hoe je slimme tools inzet, patronen vindt en een bijdrage levert aan een mooie wereld

Harry Verhoeven
LeerMeester met visie en ervaring, behoeder van het vakmanschap. Hoe je door vakmanschap een bijdrage levert aan een mooiere en betere wereld. En wat kunnen we leren van de ontwikkeling van het meester-gezel leren?

Dolf van den Berg (onder voorbehoud)
LeerMeester bij uitstek, want leren is zijn vak. Hoe leren de meesters zelf? Zijn zij zelf de vernieuwers of moet vernieuwing georganiseerd worden?

Cees Hoogendijk (onder voorbehoud)
Cees houdt van zijn vrouw en hun zes kinderen, van mensen, van wiskunde en humanistiek, van management- en organisatieontwikkeling, van dialoog en verbindend leiderschap, van heelheid en van continue vernieuwing.

Vacature
We laten één stoel leeg voor een nog niet ontdekte, maar vandaag te ontdekken LeerMeester. U kunt auditie doen tijdens lunch om in de derde ronde deel te nemen.

Tot vrijdag 27 maart!
Karin Geurts & Sandra van Kolfschoten

Klik op het plaatje voor de hele flyer

- RIJNLAND CONGRES 2009, De Praktijk –

Landgoed Heerlijkheid Mariënwaerdt te Beesd

Het congres bestaat uit twee delen die zowel afzonderlijk als in combi te boeken zijn.

1. Lezingenavond

Stijlvol Slow Food diner met gastsprekers Michel Albert en Yves Leterme in De Hooge Schuur van het landgoed.
Michel Albert, voormalig hoofd van het Franse Planbureau, duidde in 1991 na de val van de Berlijnse Muur en het communisme in zijn boek ‘Capitalisme contre Capitalisme’ het bestaan van twee verschillende vormen van kapitalisme: het Angelsaksische Model en het Rijnland Model. Albert zal een geactualiseerde kijk op deze modellen geven.
Yves Leterme, voormalig Eerste Minister van België, hield in november 2008 een gloedvol betoog over het Rijnland Model tijdens het Nieuwspoort-diner in Den Haag. Leterme zal ingaan op het belang van het Rijnland Model voor de overheid, het bedrijfsleven en de maatschappij. Gezien de huidige zoektocht naar een toekomstbestendig samenlevingsmodel zal dit een uitermate leerzame bijeenkomst zijn.
De avond wordt vormgegeven tijdens een met bijzondere zorg, passie en liefde bereid Slow Food diner, met ingrediënten van bedrijven uit Het Nieuwe Gilde en de landgoedproducten van Mariënwaerdt, een veelbelovende samenwerking op basis van innovatie, vertrouwen en vakmanschap.

2. Rijnlandse Praktijkdag

Op deze dag wordt Rijnlandse kennis geproduceerd in Vanwoodman-stijl. We werken samen met een vijftal bedrijven van Het Nieuwe Gilde. Deze bedrijven hebben allemaal een eigen workshopruimte op het landgoed. Verder zal er een speciale Onderwijskamer worden georganiseerd met o.a. Harry Verhoeven. Zij hebben een heel speciale aanpak voor onderwijsvernieuwing in petto.

De deelnemers worden bij aankomst gevraagd hun meest prangende Rijnlandse vraag op een button te schrijven. Na de opening gaan de deelnemers ‘verzitten’, d.w.z. dat de tafels waaraan ze zitten worden geherschikt op basis van de vragen op de buttons. Ze groeperen zich op gelijksoortige vragen en bepalen samen aan tafel wat het thema van de dag is waarmee ze als groep aan de slag gaan.
Iedere tafel heeft een tafelbegeleider en een laptop, die verbonden is in een lokaal netwerk en met een redactietafel.

Vervolgens gaan de deelnemers zich voorbereiden op de eerste interviewronde. Zij bepalen welke vragen ze m.b.t. hun tafelthema hebben en gaan op pad. Ze hoeven niet als groep bij elkaar te blijven, maar kunnen zich verspreiden over de diverse workshopruimtes waar de Nieuwe Gildebedrijven zich bevinden. Ze krijgen een speciale plattegrond voor het landgoed mee.
Eenmaal aangekomen krijgen ze een korte bedrijfspresentatie, waarna zij hun vragen mogen stellen. Het typerende van deze bedrijven is dat zij zichzelf niet realiseren dat ze op Rijnlandse principes zijn georganiseerd, maar het ‘gewoon, vaak al tientallen jaren, zo doen’. Een theorie hebben zij dus niet, die gaan de deelnemers juist op deze dag met elkaar produceren!
Met de antwoorden keren de groepen terug naar hun tafels en bespreken onder begeleiding van de tafelbegeleiders de oogst. Hieruit wordt bepaald wat kennelijke organiseerprincipes zijn die deze bedrijven hanteren. Deze worden via de laptop vastgelegd en aan de boekredactie gestuurd. Vervolgens gaan ze zich voorbereiden op de tweede interviewronde.
Dit proces herhaalt zich 3 keer.

Aan de redactietafel wordt alle input verwerkt voor Het Rijnlandse Praktijkboek, een handzaam boekje gemaakt door zo’n 120 auteurs. Aan het eind van de dag zullen alle pagina’s geprint klaarliggen op een speciale productietafel. Tijdens de productiesessie ‘rapen’ de deelnemers zelf hun Praktijkboek bij elkaar en dat wordt ter plekke gebonden. Een en ander natuurlijk onder begeleiding van de nodige Arbeidsvitaminen.

Hierna sluiten we af en gaan de deelnemers na een borrel, wel verdiend na een dag hard werken, weer huiswaarts.

Op de Praktijkdag zal ook Het Rijnland Boekje van Jaap Peters en Mathieu Weggeman worden gepresenteerd. Dit zakboekje bevat alle belangrijke principes en termen van Nieuw Rijnlands Organiseren. Een ‘must’ voor iedere Rijnlandse bibliotheek, maar vooral ook voor de praktijkman/-vrouw.

In grote lijnen is dit het ‘van plan’ voor het congres. Maar de Vanwoodman organisatie heeft ook altijd wel een verrassend element, daarom zijn onze bezoekers vaak ook trouwe fans van onze congressen.
De deelnemers komen uit alle windstreken en uit diverse branches: bedrijfsleven, onderwijs, advies, overheid, enzovoorts. Deze mix maakt de geproduceerde kennis altijd heel speciaal.

Informatie en aanmelden
Voor meer informatie zie www.vanwoodman.com
Aanmelden kan via een e-mail naar Carona de Groot, secretariaat@delimes.nl

Tijden
26 maart 18.00 – 23.30 uur
27 maart 08.30 – 18.00 uur

Kosten
Lezingenavond 26 maart €265
Praktijkdag 27 maart €265
Combi Lezingenavond en Praktijkdag: €429
Alle deelnemers krijgen tevens 10 nummers van het Slow Management magazine.

Wij hebben er voor gekozen geen reserveringen van hotels voor overnachting in onze aanbieding te betrekken. We kunnen ons echter goed voorstellen dat u na de lezingen op 26 maart in de buurt wilt overnachten. Daarvoor kunnen wij u verwijzen naar twee hotels die op ongeveer 10 km van de congreslocatie gelegen zijn: Hotel van der Valk te Tiel en Regardz Hotel te Zaltbommel. Reserveringen dient u zelf te verzorgen.

Vanmorgen ontvingen wij bevestiging van de heer Yves Leterme, voormalig Eerste Minister van Belgie, dat hij zal spreken op het Rijnland Congres op 26 & 27 maart a.s. Hij vervangt daarmee onze Minister van Financien Wouter Bos, die achteraf toch verhinderd bleek. De heer Leterme is een zeer waardige vervanger, die in november 2008 een gloedvol betoog hield voor het Rijnland Model (elders op deze site onverkort weergegeven). U kunt rekenen op een zeer boeiende actualisatie van zijn kijk op de huidige economische en politieke ontwikkelingen in het licht van Rijnlandse organiseerprincipes.

U kunt zich voor het congres nog steeds aanmelden via: secretariaat@delimes.nl

Voor een volledige biografie van de heer Leterme verwijs ik u graag naar zijn website: www.yvesleterme.be

 Ik hoop u op 26 en/of 27 maart te ontmoeten op het Rijnland Congres: de lezingen en de Praktijkdag

Henk Hogeweg

henk.hogeweg@delimes.nl  of  henk.hogeweg@finext.nl

26-11-2008, Den Haag
Het is mij een eer en een genoegen om op dit Nieuwspoortdiner het woord te nemen en uw gezelschap toe te spreken. In het bijzonder dank ik minister-president Balkenende voor de vriendelijke woorden aan mijn adres. U zult hebben gemerkt, dames en heren, dat de goede relaties tussen de Nederlandse minister-president en mij meer zijn dan de gebruikelijke vriendelijkheid en het goede nabuurschap van bevriende buurlanden. U kunt ons bevriende premiers noemen. Er is immers heel wat dat ons bindt.
Alvast de zakelijke stijl en de no-nonsense aanpak. Naast de blackberry ligt op onze regeringstafels de rekenmachine. Zuinig bestuur is immers goed bestuur. Die zakelijkheid en zuinigheid die we gemeen hebben, zijn evenwel gestoeld op een verantwoordelijkheidsgevoel. Ook dat delen wij. In het centrum van dat verantwoordelijkheidsbesef staat bij ons beiden de zorg om de mens, de hele mens. Dat is trouwens de kern van het christendemocratisch gedachtegoed dat minister-president Balkenende en ik delen.

Zuinig bestuur, verantwoordelijkheid en zorg voor de mens zijn uitgangspunten waaruit christendemocraten ook de economie benaderen. Ter wille van de mens en uit verantwoordelijkheid voor de toekomst menen wij dat de staat in het economisch verhaal zuinig aanwezig moet zijn, zuinig maar wel aanwezig. Politiek is immers dienstbaarheid, ze staat ten dienste van de mensen.

Een Duitse krant herinnerde onlangs aan de uitspraak die een bekende ondernemer een half jaar geleden deed. Deze had toen gezegd dat hij maar één wens had ten opzichte van de staat: “Staat, je staat in mijn zon; ga asjeblieft weg!” De krant voegde er fijntjes aan toe dat die zelfde ondernemer vandaag een van de vurigste pleitbezorgers is van staatshulp voor het schipbreuklijdende financiële systeem. Het kan verkeren.

In welke mate de staat een rol kan spelen en in hoeverre dat nuttig en bevorderlijk of ongunstig en remmend is voor de economie, is een van de zaken waar het Rijnlandmodel, het economische model dat westelijk Europa groot heeft gemaakt, zich mee bezighoudt.

Er zijn verschillende systemen denkbaar om economie en samenleving te organiseren. Na het verdwijnen van de communistische Planeconomie (eind van de jaren tachtig), bleven er nog drie modellen over:
- het Angelsaksische model van vrije markteconomie;
- het Chinese centraal geleide kapitalistische ontwikkelingsmodel (bij uitbreiding het Aziatische model);
- het Rijnlandmodel van sociale markteconomie.

Nogal wat economisten bij ons waren koele minnaars geworden van dit Rijnlandmodel. Ze waren ervan overtuigd dat in het licht van de globalisering alleen het neoliberale Angelsaksische model van lage belastingen, geringe regelgeving en een gekortwiekte overheid voor economische wonderen kon zorgen. Deregulering werd het parool, niet alleen in de Verenigde Staten maar ook in de Europese Unie. Of zoals de die Duitse ondernemer zei: “Staat, je staat in de weg, ga uit mijn zon!”

De jongste maanden heeft het neoliberalisme evenwel zijn zwakheid getoond. Zelfs Francis Fukuyama zegt vandaag dat het neoliberale kapitalisme is ontspoord, omdat het “niet langer een pragmatische reactie was op de uitwassen van de welvaartsstaat, maar een ideologie was geworden”. Het neoliberale marktmodel ging ervan uit dat de marktdeelnemers, gestuurd door correcte informatie van onder andere de zogenaamde Rating Agencies, altijd rationeel zouden handelen (de ‘rational choice’ was onbetwistbaar). De huidige financiële crisis wijst uit dat de markt niet alleen rationeel maar ook zeer gevoelsmatig reageert. De grenzen van de ‘rational choice’ zijn aangetoond.

En Azië dan? Dat China zijn historische plaats van eeuwen geleden in de wereldeconomie opnieuw inneemt, is niet iets wat me moeten betreuren, integendeel. Daarmee moet het Chinese, bij uitbreiding Aziatische, model van autoritaire staat en laissez-faire-kapitalisme nog niet geprezen worden. Ik stel echter vast dat sommige organisatieadviseurs, zoals McKinsey en Boston Consulting Group, vol lof zijn over de Chinese hybride ondernemingen, half privé half overheid.

Die reusachtige bedrijven, met een minderheidsnotering op de beurs, zijn inderdaad erg competitief. Het Chinese model heeft groeisnelheid bewezen, maar ook weinig welzijnscapaciteit. In China ontstaat een welgestelde middenklasse, maar tegelijkertijd werken vele miljoenen arbeiders in mensonwaardige arbeidsomstandigheden; hun familie- en gemeenschapsleven en hun woonomgeving worden zonder omzien gesloopt. De aanslag op milieu en grondstoffen is nooit gezien.

Wij moeten er ons bovendien zorgen over maken dat in China economisch kapitalisme kan samengaan met politieke partijdictatuur. Gingen wij niet uit van de noodzakelijke en vanzelfsprekende samenhang van een vrije niet door de staat gedirigeerde (sociale) markteconomie en een democratische staatsvorm van de rechtsstaat? Geen democratie zonder vrije economie, maar ook geen vrije economie zonder democratie. Maar China combineert een vrije markteconomie met een politieke partijdictatuur. De combinatie van ‘laissez-faire-kapitalisme’ in de economie met ‘autoritair totalitarisme’ in de staatsordening kan moeilijk een model voor ons zijn. Ze is wel een uitdaging.

Het is belangrijk dat wij opnieuw onze eigen footprints onder de loep leggen: namelijk het Rijnlandmodel met zijn zorg voor welvaart én welzijn, voor economische groei, ecologische duurzaamheid en sociale zekerheid.
—–
Hoewel de term Rijnlandmodel zelf behoorlijk jong is (in 1991 voor het eerst gebruikt in het boek ‘Captalisme contre capitalisme’ van Michel Albert), voor de grondslagen van de “sociale markteconomie” die we Rijnlandmodel zijn gaan noemen, moeten we teruggaan naar de jaren dertig van vorige eeuw, toen de Freiburger Schule van Franz Böhm en Walter Eucken met het tijdschrift ‘Ordnung der Wirtschaft’ de grondslagen legde van de sociale markteconomie, ook ordoliberalisme genoemd, waarvoor ook Wilhelm Röpke en Alexander Rüstow, die zelf niet behoorden tot de Freiburger Schule, fundamenten aanleverden. De wortels van het Rijnlandmodel reiken zelfs tot in de negentiende eeuw waar de sociale en politieke filosofie reageerde tegen het hebzuchtige individualisme en het laissez-faire-kapitalisme van de industriële revolutie – denken we aan de verplichte sociale zekerheid van Bismarck.

Ook de pauselijke encycliek van Leo XIII uit 1891, Rerum Novarum, was geïnspireerd door dezelfde principes, gericht op de verzoening van verschillende economische actoren en gefocust op de verhouding van kapitaal en arbeid, met wederzijdse rechten en plichten. De hieruit ontwikkelde Sociale Leer, met zijn nadruk op een actieve rol van de overheid in de economie ter wille van het algemeen belang en het sociale welzijn, heeft ook het personalisme geïnspireerd van de christendemocratie dat de mens niet ziet als een louter individu maar als een ‘persoon’, een uniek wezen dat op vele wijzen verbonden is met anderen. Het is geen toeval dat Emmanuel Mounier zijn personalisme ontwikkelde na de crach van Wallstreet (1929). Duidelijk werd dat de mens opnieuw ook op economisch vlak in het centrum moet blijven. Ook bij Ludwig Erhards Wirtschaftswunder was dat het uitgangspunt: “Allen moeten aan het succes deelnemen”, zei hij.

Daar ligt onze kritiek op het Angelsaksische model: niet de mens, dat wil zeggen ook alle mensen – in hedendaagse terminologie uitgedrukt: alle stakeholders – staat er in het centrum. Bij het neoliberalisme wordt te eenzijdig aan de aandeelhouders gedacht, of…misschien zelfs uitsluitend aan de managers.

Precies omdat het Rijnlandmodel alle stakeholders voor ogen heeft, de samenwerking vooropstelt en de sociale bescherming essentieel acht, is het geïnteresseerd in goede arbeidsverhoudingen, hecht het belang aan collectieve successen door samenwerking en niet alleen aan individuele competitie. Precies omdat economie de mens tot doel heeft en niet omgekeerd, is het Rijnlandmodel gericht op economische waardecreatie op lange termijn. De vrijheid van initiatief gaat voor ons samen met verantwoordelijkheid.

Het Rijnlandmodel is gebaseerd op vijf principes:

1 – De markt is het beste mechanisme om welvaart te genereren, maar om iedereen gelijke kansen te geven om op die markt te opereren is gepaste overheidsinterventie noodzakelijk om bepaalde marktfeilen op te lossen.

2 – De sociaaleconomische politiek moet stoelen op een nauwe coördinatie tussen vakverenigingen, werkgeversorganisaties en overheid (het zogenaamde tripartiete systeem).

3 – Het Rijnlandmodel geeft maximale vrijheid aan het privé-initiatief, met persoonlijke verantwoordelijkheid. De burgers mogen niet verwachten dat de staat voor alles zorgt en de staat mag het privé-initiatief niet vervangen, maar moet wel de voorwaarden scheppen opdat het zou kunnen floreren (vandaar de rol van de nonprofit-sector).

4 – Het Rijnlandmodel hanteert een langetermijnvisie op het vlak van investeringen en arbeidsverhoudingen.

5 – Subsidiariteit is daarbij een leidend principe: beslissingen moeten gedecentraliseerd worden genomen, op het meest geschikte niveau.

In hun kritiek dat het Rijnlandmodel de economische vrijheid aan banden zou leggen, vergeten de neoliberalen dat het in de economie niet alleen gaat over vrijheid maar ook over vertrouwen. Vertrouwen vat je niet in economische parameters, maar het is en blijft een van de belangrijkste “assets”. Sociale wetenschappers weten dat de mate waarin een samenleving vertrouwen kent, belangrijk is voor haar welslagen en haar functioneren. Ook in de economie is vertrouwen van groot belang. En dat beseft het Rijnlandmodel zeer goed.

Dat vertrouwen ontstaat door een cultuur en een systeem van overleg tussen markt, overheid en middenveld (organisaties van werkgevers en werknemers). In mijn land verwacht ik dan ook voor de komende tijd veel van het huidige, lopende overleg tussen werkgevers en werknemers over een nieuw loonakkoord, wat bij ons het Inter-Professioneel Akkoord wordt genoemd (IPA).

Dat vertrouwen en die langetermijnvisie kunnen niet worden bereikt, als we de markt verabsoluteren en idealiseren: de risico’s die een loutere marktwerking met zich brengt, maken wantrouwig. Wat het ontbreken van vertrouwen betekent, heeft de huidige financiële crisis voldoende getoond.

Als het Rijnlandmodel een gecorrigeerde markteconomie voor ogen heeft, dan is dat niet om het vrije initiatief en de mededinging te hinderen maar om monopolievorming en kartelvorming te verhinderen en zo de markt als het ware te verbreden voor meer spelers en meer concurrentie. Als boutade kunnen we zeggen: niet minder maar meer markt is het doel van het Rijnlandmodel. Misschien kunnen we spreken van het “Rijnmarktmodel”. Het wil immers garant staan voor een ‘op lange termijn’ functionerende markteconomie die berust op vrijheid, mededinging, verantwoordelijkheid én solidariteit.

Ten andere, in ons Rijnlandmodel staat niet alleen economische groei voorop, maar ook sociale vooruitgang. Niet alleen vrijheid van initiatief en verhoging van de consumptie, maar ook werkverschaffing, sociale loonpolitiek en participatie.

Feit is wel dat de markt (het mededingingsprincipe alleen) niet in staat is om zonder staatsinterventie bepaalde externe markteffecten, zoals milieuvervuiling, op te lossen. De vraag van vandaag is: wat is in het kader van een globaliserende wereldeconomie de ‘nieuwe’ balans tussen burger en overheid?
——
Het Rijnlandmodel stond/staat, door die globalisering, al een hele tijd onder druk. Wie op Google ‘Rijnlandmodel’ intikt, krijgt meteen een reeks sites met titels als: “Rijnlandmodel heeft afgedaan”, “Rijnlandmodel is dood”… En in de economische pers was het Rijnlandmodel ook al geen geliefd onderwerp meer: het Britse economisch magazine The Economist bijvoorbeeld voegde er altijd het adjectief “achterhaald” aan toe.

In de economische wetenschap is de marginalisering van ‘ons’ model al veel langer bezig: al van in de jaren dertig in zekere zin, en voornamelijk sinds Milton Friedman, de voorvechter van het vrijemarktkapitalisme en de beperkte overheid, in 1976 de Nobelprijs voor Economie kreeg. Zo kwam het Rijnlandmodel onder druk te staan, zowel vanuit de academische wereld als vanuit instellingen zoals de Europese Commissie, het IMF en de OESO. Wat waren de opmerkingen?

1 Dat sinds de jaren tachtig de Verenigde Staten beter presteerden op het vlak van de groei van het BBP en de jobcreatie dan de Europese Unie.
2 Dat de financiering van het Rijnlandmodel duur is (zie onder meer de zware last van de sociale zekerheid), zeker in het licht van de vergrijzing.
3 Dat het streven naar een tripartiete consensus van het Rijnlandmodel veel tijd doet verliezen.

De Verenigde Staten presteerden qua groei inderdaad beter, “tot recentelijk”. Het verschil in economische groei tussen de landen van het Rijnlandse model en deze van het Angelsaksische model is geslonken. Het is bovendien vooral het Angelsaksische kapitalistische vrije-marktmodel dat zijn zwakheid heeft getoond. Daar is de financiële crisis begonnen. En bovenal, de Amerikaanse economie heeft weinig oog voor de sociale en de ecologische aspecten van de economie.

De arbeidsproductiviteit die we kunnen beschouwen als de ultieme bron van economische voorspoed, is bovendien bij ons (België) tien procent hoger dan in de Verenigde Staten. Als de arbeidsproductiviteit in Duitsland net beneden die van de USA ligt (maar boven die van het Verenigd Koninkrijk), dan is dat te wijten aan de lage arbeidsproductiviteit in de oostelijke Duitse deelstaten (die in hun mentale kielzog nog de last van het communisme meeslepen).

Het is ook een mythe dat het Rijnlandmodel innovatie zou tegenhouden. Precies vanuit zijn langetermijnvisie legt het Rijnlandmodel veel meer de nadruk op industriële innovatie dan op ‘financial engineering’. Het is waar dat zowel het percentage van het BBP dat gaat naar Onderzoek en Ontwikkeling als het totaal van de investeringen voor O&O in de Verenigde Staten hoger is dan bijvoorbeeld in Duitsland, maar Duitsland heeft meer patenten die zowel in Europa, Amerika als Japan zijn gepatenteerd. België op zijn beurt is wereldleider op het vlak van de ‘in-house product innovators’, innovaties die binnen de bedrijven zelf worden ontwikkeld: tussen 2002 en 2004 bijvoorbeeld kenden 55 procent van de grote Belgische bedrijven en 25 procent van het Belgische Klein- en Middelgroot bedrijf (in mijn land Kleine en Middelgrote Ondernemingen genoemd) dergelijke innovaties op het vlak van nieuwe producten, nieuwe processen, nieuwe markten en nieuwe organisatiemethodes.

Dat heeft wellicht ook te maken met de andere arbeidsverhoudingen in onze bedrijven. Het Angelsaksische model legt heel sterk de nadruk op externe flexibiliteit: dat wil zeggen op het uitbesteden van werk en snelle, simpele ontslagprocedures. Dat heeft uiteraard voordelen (het beperkt de kosten), maar het heeft ook nadelen: men is niet geneigd om te investeren in zijn werknemers (net zoals men minder geneigd is om de interne organisatie van het bedrijf tegen het licht te houden). Het Rijnlandmodel met zijn gereguleerde arbeidsmarkt (onder andere een ingewikkeld ontslagrecht en verbindende CAO’s), heeft voordeel bij investeringen in het eigen personeel en dus in in-house-innovatie: de rem op de externe flexibiliteit bevordert de interne flexibiliteit, en innovatie wordt belangrijker dan kostenbeperking (want tegen lagelonenlanden kan men niet concurreren, wel met technologisch betere producten en processen).

Niet te vergeten natuurlijk, de sociale prestatie van het Rijnlandmodel is superieur op het Angelsaksische model: de armoedecijfers zijn veel lager, het gezondheidssysteem is veel efficiënter en toegankelijker, ook de toegang tot het voortgezet onderwijs is veel hoger in Europa. Het Rijnlandmodel beoogt een ordening van de samenleving die de vrije markt haar werk laat doen zonder de sociale cohesie uit het oog te verliezen. De zwakke mens mag niet aan zijn lot worden overgelaten. The American Dream kan waar zijn… voor de happy few althans, in the European Dream is sociale rechtvaardigheid echter geen loos begrip.

Een goed sociaal vangnet is inderdaad duur en de lasten die op de schouders van de ondernemingen rusten, groot, maar wij willen niet dat ondernemerschap alleen door winstbejag is gekenmerkt en gedreven. Wij willen een ondernemerschap dat de sociale betekenis van goed functionerende bedrijven en een goed functionerende economie ook als een maatschappelijke opdracht ziet.

Dat maatschappelijk doel lazen we, (nu er toch zoveel over de banken wordt gesproken deze dagen), vroeger zelfs in de namen van onze banken: Raiffeisenkas in België en Boerenleenbank in Nederland, Nationale Maatschappij voor Krediet aan de Nijverheid in België en Nederlandse Middenstandsbank in Nederland… De Nederlandse oud-bankier Hans Ludo van Mierlo, die zopas een boek uit heeft met als titel: ‘Gepast en ongepast geld. Een zoektocht naar het geweten van banken’, herinnerde daaraan in een recent interview met het dagblad Trouw: “Er is vrijwel geen bank of verzekering of hij kreeg bij zijn oprichting een glashelder maatschappelijk doel mee… Financiële dienstverleners waren één met hun maatschappelijke doelstelling. Geld was geen doel maar een middel, maar nu is het bij de meeste banken middel én doel tegelijk… Nu gaat het in veel raden van bestuur van banken bijna alleen nog over geld, haast nooit meer over onderwerpen van maatschappelijk belang… Er moeten weer primair maatschappelijke doelen worden geformuleerd, anders dan louter financiële…”
——
Het is duidelijk, wil het Rijnlandmodel het leidinggevend model blijven voor Europa, dan moet het terug naar zijn wortels maar ook klaar worden gemaakt voor het postindustriële tijdvak. We staan voor heel wat uitdagingen: globalisering, informatiemaatschappij, vergrijzing en milieuproblematiek.

In onze wereldeconomie spelen afstanden geen rol meer, verplaatsen multinationale ondernemingen makkelijker hun vestigingen en hun productie, worden arbeiders van verschillende landen, regio’s en continenten tegen elkaar uitgespeeld.

Een geglobaliseerde wereld, de zogenaamde global village, is bovendien een wereld waar de factor productiearbeid moet inboeten ten voordele van de factor kapitaal en de macht van de grote ondernemingen, want kapitaal en ondernemingen zijn nog mobieler dan arbeid. Maar ook daarvan heeft de financiële crisis de broosheid laten zien. Bovenal omdat tegenover de geglobaliseerde wereldeconomie er nog geen economische wereldinstellingen staan met voldoende kracht.

In onze postindustriële economie is het aandeel van de industriële goederen gedaald ten voordele van de diensten, wat hoger geschoolde arbeidskrachten vereist die bovendien flexibeler zijn. Dat betekent dat de regels voor de organisatie van de arbeidsmarkt en de werkomstandigheden moeten worden herzien. Vaak dateren de bestaande regels nog uit de tijd van de industriële revolutie, die was gekenmerkt door onder meer vaste uren, vaste werkplek, vaste loonstructuur, vaste functie voor elke werknemer in het bedrijf… De arbeidswetgeving en de sociale wetgeving zijn niet helemaal meer aangepast aan de nieuwe postindustriële samenleving. De postindustriële samenleving heeft immers een ernstige verschuiving doorgemaakt op het vlak van de productiefactoren: van kapitaal-land-en-arbeid naar kennis. Dat veronderstelt flexibiliteit en aanpassingsvermogen, maar leidt ook tot meer onzekerheid en veranderingen. We zitten in een samenleving en in een economie die in volle beweging zijn.

De ICT-revolutie doet de vraag stijgen naar hoog gekwalificeerde arbeidskrachten en doet de vraag afnemen naar laag gekwalificeerde en ongeschoolde arbeiders. Dat betekent dat de toestand voor sommige groepen in de samenleving, de laaggeschoolden met name, erg precair kan worden. Ook dit daagt de sociale aspiraties het Rijnlandmodel uit dat arbeid niet alleen ziet als een productiefactor maar ook als middel tot zelfontplooiing en als maatschappelijke bijdrage.

Natuurlijk moeten wij vermijden dat arbeid een onbetaalbare productiefactor wordt, maar tegelijk blijft een correcte inkomensverdeling een waarde op zich die bovendien bijdraagt tot sociale vrede en stabiliteit. Dat het aandeel van het arbeidsinkomen in het nationale inkomen van de G7-economieën is gedaald van 56 procent tot 53 procent in 2007, terwijl de vennootschapswinsten zijn gestegen van 10 procent van het BBP tot 16 procent, moet ons zorgen baren. Als die trend aanhoudt, zal dit leiden tot ernstige sociale spanningen.

Misschien kunnen we nadenken over een nieuw bezoldigingsstelsel voor werknemers: een vast salaris met daarbovenop een flexibel deel dat afhankelijk is van de bedrijfswinst: hogere lonen in goede tijden, loonmatiging in slechte tijden. Topmanagers kunnen alvast het voorbeeld geven van loonmatiging in deze tijden van recessie. In wat ik de ‘participatieve economie’ zou kunnen noemen, zijn bonussen niet alleen voorbehouden voor de top.

Dat de activiteitsgraad in onze landen moet worden opgetrokken tot 70 procent van de actieve bevolking is een feit. Daar zullen we echter pas in slagen, als we durven nadenken over een nieuwe loonstructuur. De loonstructuur van de industriële samenleving, waarbij lonen toenemen gedurende de hele loopbaan, is wellicht ook niet meer geschikt voor de postindustriële economie. We zouden moeten leren aanvaarden dat een bezoldiging een maximumgrens kan bereiken op een leeftijd onder de pensioenleeftijd, waarna de loongroei trager toeneemt dan de gemiddelde lonen. Dat kan vermijden dat bedrijven hun ‘dure’ werknemers van boven de vijftig proberen van zich af te schudden. Het te vroeg op pensioen sturen van oudere werknemers is bovendien niet goed voor het bedrijf, want het bedrijf stuurt daarmee ook in zekere zin zijn ‘geheugen’ weg. Oudere werknemers verpersoonlijken wijsheid en zorg. Hen aan boord houden past bij de langetermijnvisie van het Rijnlandmodel.

Langetermijnvisie roept bij mij het oude begrip van het Rentmeesterschap op. Dit begrip kan dan al oud zijn, het is vandaag meer dan ooit actueel. Wij hebben de aarde gekregen om – laat mij toe het even Bijbels te zeggen – “haar te bewerken en te bewaren”. De aarde is niet van ons, wij moeten haar doorgeven aan de volgende generaties. Daarom is een van de dringendste vraagstukken van vandaag dit van de impact van het menselijke ‘handelen’ op de aarde. In 1992 lanceerde de Amerikaanse journalist Andrew Revkin de term anthropoceen, om aan te tonen dat de mensheid in een nieuwe geologisch tijdperk is terechtgekomen waarbij “de aarde zelf de uitputtende, vernietigende invloed ondergaat van de mens”.

Daarom sta ik achter EU-initiatieven om regulerend in te grijpen, wanneer de markt tekortschiet en grensoverschrijdende milieueffecten veroorzaakt. De EU zou meer EU-markten moeten inrichten waar het recht op het gebruik van schaarse milieugoederen, het ‘recht om te vervuilen’ wordt uitgewisseld tegen een correcte prijs. Het ‘cap and trade’ systeem van het zopas hervormde Emission Trading Scheme (ETS, regeling voor de emissiehandel) zoals dit in 2013 van kracht wordt, is een goed voorbeeld van hoe de uitstoot van CO2 (en andere broeikasgassen) kan worden verminderd. De EU legt doelstellingen vast op EU-niveau, maar de opbrengst van de verkoop van vervuilingsrechten gaat naar de lidstaten, waar die kan worden gebruikt zoals de lidstaten het zelf willen: voor milieu-investeringen, om lasten op arbeid te verlagen of voor eender welk ander doel. Een dergelijk systeem kan ook toegepast worden om andere milieugoederen beter te beschermen, zoals zuiver water, stilte, om te veel schade aan de ozonlaag door vliegtuigen te voorkomen, enz. De Europese Unie zou ook het voorbeeld moeten blijven geven aan de rest van de wereld en wereldwijde overeenkomsten blijven aanmoedigen, zoals ze deed door de Kyoto- en Bali-akkoorden te promoten.
——
Het is duidelijk: de vrije markt kan pas goed werken, dat wil zeggen met de woorden van Erhard: zodat “allen aan het succes deelnemen”, als de overheden ook hun rol spelen en zich waar nodig met de economie bemoeien. Inderdaad, “it’s the economy, stupid”. Het Rijnlandmodel pleit niet voor een overheid met almachtsambities, ze zet evenmin de overheid niet buitenspel maar in dienst van de samenleving: dat wil zeggen in dienst van de economische groei, van de sociale rechtvaardigheid en van het duurzame beheer van de aarde. Precies daarom is het Rijnlandmodel superieur aan het Angelsaksische en het Chinese model.

Met trotst en heel veel enthousiasme kunnen we u melden dat de organisatie van de Rijnland Conferentie 2009 er in is geslaagd de Franse topeconoom Michel Albert vast te leggen als gastspreker.

Professor Michel Albert, o.a. voormalig directeur van het Franse Planbureau benoemde na de val van de Berlijnse Muur en het ineenstorten van het communisme als eerste in zijn boek ‘Capitalisme contre capitalisme’ , 1992, het Rijnlands Model in relatie tot het Angelsaksische Model, twee verschillende vormen van kapitalisme. Ondanks dat hij met lede ogen de terreinwinst van het Angelsaksische denken aanzag, was hij in 1992 optimistisch over de toekomst van het Rijnlandse denken. Op de Rijnland Conferentie 2009 zal hij zijn eerste gedachten over het Rijnlandse Model nog eens uiteenzetten en vervolgens in het licht van de ontwikkelingen van de afgelopen 16 jaar beschouwen.

De organisatie van de Rrijnland Conferentie gaat ondertussen proberen naast Michel Albert een spreker te plaatsen die minstens even interessant is, omdat hij inmiddels bijna dagelijks het woord Rijnlands gebruikt rondom de kredietcrisis. Wie dat is houden we nog even geheim tot zijn komst zeker is.

Zodra we dat weten kunnen we de definitieve aanmeldingen ontvangen en bkend maken wat de kosten van het bijwonen van de lezingen zijn. Wilt u echter zeker zijn van een plek bij deze unieke gelegenheid, meldt u zich dan nu alvast aan via secretariaat@delimes.nl

Wilt het interview lezen dat de redactie van Slow Management in 2007 met hem had? Kijk dan op www.slowmanagement.nl en bestel episode 2 ‘Rijnland’.